Nhà báo Phan Quang

LỜI NÓI ĐẦU

Là một thể dạng đặc biệt của bút kí, du kí - bài ghi chép về miền đất, con người, danh thắng, thiên nhiên, văn hóa… của một địa phương, một quốc gia sau những chuyến đi xa luôn mang lại cho độc giả rất nhiều cảm hứng.

Tràn đầy say mê trên những lộ trình mới mẻ, ăm ắp hình ảnh qua những hoạt động thú vị, đa dạng sắc thái và cảm xúc riêng tư… nhưng đáng nói đến nhất chính là du kí luôn khơi gợi cho người đọc niềm ham thích và ước mơ khám phá những miền đất lạ.

Không những thế, dù là từ thuở xa xưa khi các châu lục, các quốc gia, các miền đất còn muôn trùng cách trở cho đến khi địa cầu trở thành một “thế giới phẳng” tựa như thể được gắn liền bằng internet hiện thời, những tác phẩm du kí vẫn không hề lạc hậu mà luôn có sức hấp dẫn riêng của mình. Và đây cũng là những lí do khiến thể dạng văn học này đã, đang và tiếp tục được công chúng nồng hậu đón nhận.

Được đi khắp muôn nơi, được khám phá và được trải nghiệm… đó là những ước mơ muôn đời của bất cứ ai (và nhất là của những người trẻ tuổi). Trong giai đoạn hiện nay, việc xuất ngoại để đi công tác, học hành, du lịch không còn hiếm hoi như xưa nữa. Rất nhiều người Việt đang “tung cánh” trên khắp thế giới, tới những miền đất tuyệt vời để rồi lại chia sẻ với bè bạn về những điều “mắt thấy tai nghe” qua chuyến “đi một ngày đàng…” của mình. Và chính vì thế, sẽ còn nhiều, rất nhiều nữa những tác phẩm du kí đặc sắc ra đời.

Với hi vọng phần nào nào đó giúp bạn đọc có thêm những thông tin thú vị, chắp cánh cho ước mơ “bay cao, bay xa”, chúng tôi sẽ lần lượt giới thiệu những tác phẩm viết về những miền đất lạ ấy qua Tủ sách VĂN HỌC DU KÍ.

NHÀ XUẤT BẢN KIM ĐỒNG

MUÔN DẶM TRƯỜNG THÀNH

Trống Tràng Thành lung lay bóng nguyệt

Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây

(Chinh phụ ngâm)

Thấy tôi vừa xem bản chương trình tham quan vừa tủm tỉm cười, anh bạn nhà báo tinh ý nói:

- Chúng tôi biết ông đã thăm Vạn Lý Trường Thành nhiều lần…

Tôi cười:

- “Bất đáo Trường Thành phi hảo hán” đã đến Bắc Kinh làm sao không đến Trường Thành được? Đúng là tôi vinh dự trở thành hảo hán từ hồi còn trẻ. Mấy năm gần đây tuy không còn sung sức như trước, nhưng cũng đã thêm ba, bốn lần trở thành hảo hán. Lần này cố gắng nữa, vị chi là bốn hoặc năm lần.

- Nếu vậy thì ông có thể nghỉ ngơi, không đi thăm Trường Thành nữa cũng được. Hay là chúng tôi sắp xếp cho ông một chương trình tham quan riêng, nhẹ nhàng thôi?

- Không, tôi sẽ đi Trường Thành cùng với mọi người. - Tôi đáp. - Bạn đã sang Việt Nam nhiều lần. Chắc bạn biết ở Việt Nam chúng tôi có câu ca dao: “Đi thì nhớ vợ cùng con, về nhà nhớ củ khoai môn trên rừng…” . Có lần đến Bắc Kinh tôi đã ngần ngại không thăm Trường Thành, anh em đi về kể chuyện, mình lại tiếc. Tính tôi ham vui. Trường Thành dài muôn dặm, nhà du hành bay trong vũ trụ còn nhìn thấy; mới đi thăm ba lần, sao đã gọi là đủ. Bác Hồ của chúng tôi trong chuyến thăm chính thức Trung Quốc vào năm 1957 từng đến đây, từng lên thành. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã làm bài thơ ứng khẩu “Thính thuyết Trường Thành vạn lý trường - Đầu liên Đông hải vĩ Tây cương...”. Người đã nói, Trường Thành kéo dài từ bờ biển Đông đến miền Tây Vực cơ mà…

Đến lượt người bạn Trung Hoa cười tủm tỉm:

- Chính vì vậy hôm nay chúng tôi không mời quý vị thăm Trường Thành ở điểm Bát Đạt Lĩnh quen thuộc như mọi lần. Chúng ta sẽ đi theo lối Mộ Điền Dụ. Đường lên thành ở quãng này có khó hơn, tuy nhiên hi vọng các vị đã từng thăm Trường Thành nhờ vậy sẽ có thêm cảm nhận mới. Dù thế nào thì chúng tôi cũng không để các vị khách quý nhỡ chương trình chiều nay ở thủ đô.

Các bạn Trung Quốc thâm trầm và chu đáo thế. Đoàn đông người, trong đoàn có nhiều vị lần đầu đặt chân tới Bắc Kinh. Ai đã đến đây mà không ước mong thăm Vạn Lý Trường Thành. Ai không muốn mình được một lần trở thành hảo hán, kể cả các vị liễu yếu đào tơ, váy chùng quét đất và chân chưng diện những đôi giày thời trang gót cao mười hai centimét. Ai chẳng muốn có một tấm ảnh lưu niệm chụp đứng bên cái cột đá có bút tích của chính Chủ tịch Mao: Bất đáo Trường Thành...

Tôi thưa với bạn: Nói thật lòng, Trường Thành muôn vẻ. Cũng giống như vịnh Hạ Long của chúng tôi. Nhiều người cứ nghĩ thăm vịnh phải chọn hôm đẹp trời: nắng sáng, trời cao, biển lặng; với thời tiết này các đảo phô hết mọi sắc thái trước mắt khách tham quan. Nhưng lại có người sành điệu cho rằng thăm vịnh Hạ Long vào bất kì lúc nào cũng bắt gặp cái thần của nó: đêm trăng, chiều gió, mưa lớn, mây mù… Mỗi cảnh có nét đẹp riêng. Tôi đã đi thuyền qua vịnh lúc mưa to gió lớn, thật là hùng vĩ. Vào hôm sương mù, chuyến du ngoạn lại càng hay hơn. Đảo lớn đảo nhỏ cứ theo nhau hiển hiện, lúc đầu mờ ảo, dần dần rõ nét để rồi lại biến mất sau lưng ta như đã hòa tan vào cảnh thần tiên… Tôi đã thăm Trường Thành mấy lần, mỗi lần cảm xúc mỗi khác. Có điều chưa bao giờ được đến vào ban đêm, nên chưa được thấy bóng trăng trên Trường Thành. “Trống Trường Thành lung lay bóng nguyệt”..., câu thơ gợi cảm ấy, không mấy người Việt Nam chúng tôi có ít nhiều học vấn lại không thuộc lòng.

Trong cảm nhận chủ quan của tôi, sự biến đổi của cảnh quan Vạn Lý Trường Thành trong chừng mực nào đấy chính là biểu hiện sự đổi thay của Trung Quốc mấy chục năm trở lại đây. Đầu những năm 1990, quan hệ hai nước Việt - Trung ấm nồng lên sau một thời gian gián đoạn, đặc biệt là sau nhiều năm đất nước bạn trải qua những biến động đau đớn, tôi mới có dịp trở lại Trung Quốc.

Vạn Lý Trường Thành hồi này đã bắt đầu nườm nượp khách du lịch. Cờ xí rợp trời. Các cửa hàng bán đồ lưu niệm, các nhà hàng, quán rượu, các “tua” du lịch mang cờ hiệu các tỉnh khắp Trung Quốc và cả nhiều hãng nước ngoài chen lấn nhau. Người ta xếp hàng khá đông để được cầm cái dùi đánh lên mặt chiếc trống trận đặt trong điếm canh phòng, thẳng cánh dóng một hồi như thể đang xua quân tiến tới. Với một món tiền không lớn, bạn có thể tự tay đốt một tiếng pháo hiệu nổ đoành, khói trắng hòa vào hơi mù suốt ngày bàng bạc ven sườn núi cao. Hoặc hơn nữa, tự tay châm lửa đốt một ụ rơm người ta đã vun sẵn, nhìn làn khói xám bốc lên cao và bạt theo làn gió núi lúc nào cũng hun hút, và tưởng tượng đây chính là ngọn núi Cam Tuyền, và ta đây là người lính biên phòng đang khẩn cấp thông báo cho quan quân triều đình biết kẻ xâm lăng từ phương Bắc đã đến tận chân thành… Người đi xuống, kẻ ngược lên, chen vai thích cánh. Chiếc cầu thang ghép đá hộc dẫn lên sàn thượng của điếm canh hẹp vừa đủ cho một người đi, lại cao dựng đứng, càng làm tăng thêm lượng người xếp hàng chờ đợi đến lượt mình. Lên trên ấy ngó nghiêng bốn phương trời núi đồi trùng điệp vô cùng hiểm trở, rồi lại xếp hàng chờ đến lượt được leo trở xuống.

Chỉ tiếc mình không có đủ thời gian đến tận Sơn Hải Quan mãi trên bờ vịnh Bột Hải. Một người bạn văn của tôi đã tới nơi ấy. Anh kể dãy núi làm nền cho Trường Thành đến nơi đó tự tách làm đôi, tạo thành một điểm dừng chân và mở ra một lối đi hẹp cây cối um tùm. Thời trước đây là nơi duy nhất người “quan nội” (sống bên trong cửa ải) có thể đi ra “quan ngoại” (bên ngoài ải quan) và ngược lại. Tương truyền đây chính là nơi nàng Chiêu Quân cho dừng kiệu để từ biệt quan quân của triều đình theo tiễn, để một mình cùng vài thị nữ tâm phúc dấn thân vào đất Hồ, cái xứ mà người Trung Quốc xưa cho là xứ của người man di, sử Trung Hoa vẫn gọi họ là “rợ Hồ” mà. “Chiêu Quân cống Hồ” (người đẹp Chiêu Quân mang thân sang làm vật cống nước Hồ), “Tô Vũ mục dương” (ông Tô Vũ bị đày, một mình thui thủi chăn dê trong giá tuyết), những giai thoại ấy, những tranh minh họa các cảnh ấy đâu có xa lạ gì lắm đối với người Việt Nam. Bạn tôi cho biết ở Trung Quốc ngày nay còn lưu truyền rộng rãi bản cổ nhạc có tên Chiêu Quân xuất trại. Nàng Kiều bạc mệnh của Nguyễn Du xưa hẳn tâm đắc lắm nhạc khúc này(1). Cung đàn thổn thức nỗi giằng xé nửa phần luyến chúa nửa phần tư gia trong lòng người thiếu phụ. Nhạc điệu u hoài bước chân lảo đảo của quân sĩ tùy tùng trong tuyết lạnh, tiếng ngựa hí cùng tiếng gió bắc thê lương…

Không rõ tưởng tượng của tôi và của người bạn văn có đi quá xa không nhỉ?

Thực tế e rằng không được như mơ màng của mình. Bởi theo báo chí phương Tây, ngay cả nơi khởi đầu Vạn Lý Trường Thành ở phía Đông, giáp biển và cách Bắc Kinh khoảng ba trăm kilômét về Đông Bắc, điểm Lão Long Đầu của Trường Thành ngày nay chỉ còn lại vết móng. Các công trình kiến trúc đều mới, vừa được dựng lên vài chục năm lại đây nhằm thu hút khách du lịch và phục vụ nhu cầu hết sức lạ lẫm của họ, càng làm biến dạng thêm những gì còn lại của Trường Thành. Công bằng mà nói, phá hoại dữ dội nhất đoạn thành này không phải là thời gian hay người bản địa, mà chính là “liên quân” của nước ngoài, những người từ bên Tây kéo nhau sang đây xâm lăng, cướp bóc khoảng một trăm năm mươi năm về trước. Có phải bây giờ Trường Thành mới bị đổ nát đâu. Có điều là nhịp độ tàn phá của thời gian dường như mỗi ngày một nhanh lên.

Sự vật đổi thay rồi. Ngày nay chẳng ai còn dám ngang nhiên dọa nạt Trung Quốc. Ngày nay, Trung Quốc là nước đang phát triển lớn nhất, có nhịp độ tăng trưởng kinh tế cao nhất, chẳng bao lâu nữa sẽ trở thành một trong vài quốc gia đứng đầu thế giới về mọi mặt. Không ai có thể bỏ qua, thậm chí coi nhẹ tiếng nói của Trung Quốc khi cần giải quyết những vấn đề toàn cầu. Không quốc gia nào không toan tính cái lợi cái hại trong việc làm ăn lâu dài với Trung Quốc. Đến nỗi nhiều chuyên gia của nước Mỹ siêu siêu cường qua bao nhiêu công trình nghiên cứu đã phải thốt lên: Cẩn thận, hãy cẩn thận, nước Trung Hoa sắp đuổi kịp, sắp vượt mặt đất nước Hoa Kì vĩ đại chúng ta rồi đó, vv. và vv… Các nhà kinh tế Nhật Bản, đất nước mặt trời chói lọi Đông Á còn bi quan hơn. Đến mức tới lượt các học giả Trung Quốc, vì những lí do riêng của mình, lại phải viện dẫn ra bao nhiêu tư liệu hùng hồn để lớn tiếng thanh minh: Không, không đâu, Trung Hoa ngày nay và lâu dài về sau sẽ vẫn còn là một nước đang phát triển; giả thiết cứ giữ được đều đặn mức tăng trưởng như hiện nay thì ít ra cũng phải năm mươi năm nữa, mới có thể đuổi kịp Hoa Kì về tổng giá trị của cải vật chất…

Dù thế nào đi nữa thì sự phát triển của đất nước Trung Hoa mấy chục năm vừa qua thật là kì diệu. Đổi thay khắp nơi, đổi thay nhanh chóng, ngoạn mục đến khó ngờ. Du khách chỉ cần tới lui trên quãng đường một trăm kilômét từ nội thành Bắc Kinh đến Vạn Lý Trường Thành thôi cũng đủ rõ.

Lẽ đương nhiên, như lịch sử thế giới đã chứng minh, từ xưa tới nay có sự đổi mới nào mà không phải trả giá, có sự phát triển nào không kinh qua khổ đau. Đường sá hiện đại thênh thang, nhà cửa nguy nga bề thế, những con người Trung Quốc ta gặp trên mọi nẻo đường hôm nay mỗi ngày mỗi sang trọng, mỗi văn minh hơn. Song, tần số bão cát từ sa mạc rất xa bên ngoài Trường Thành những năm gần đây lại tăng lên một cách đáng sợ. Ở nhiều vùng, quá trình sa mạc hóa đang là một nguy cơ hiển hiện. Hạn hán, lụt lội được khắc phục khá nhiều, song dường như có lúc có nơi lại trầm trọng hơn lên so với trước. Có năm chỉ một mùa lụt thôi đã làm thiệt mạng những bốn, năm nghìn người. Bão cát là kẻ thù hung dữ đang phá hoại Trường Thành. Bầu khí trời thủ đô Bắc Kinh ngày một xấu đi, đến nỗi không ít người nước ngoài cho rằng, - tôi ngờ họ xấu miệng quá chăng - thủ đô nhiều ngàn năm văn vật của nước Trung Hoa huyền thoại ngày nay đang trở thành thành phố ô nhiễm nặng nề nhất thế giới…

Cùng với cảnh vật, dĩ nhiên con người có nhiều sự đổi thay. Về mặt xã hội vẫn tiếp tục diễn ra sự cách biệt giữa miền Đông với miền Tây, thành thị với nông thôn. Thiếu việc làm là tình trạng phổ biến, và theo bén gót nó như một đứa em song sinh, là những tệ nạn xã hội… Một người bạn già thỉnh thoảng mời tôi uống trà tại một Trà quán nền nã bên hồ Bắc Hải, trầm ngâm: thanh niên Trung Quốc ngày nay thông minh lắm, năng động lắm, hiện đại lắm, nhưng bản thân ông khó tìm được một vài bạn trẻ thuộc lòng trọn vẹn dăm bài thơ Đường, để cùng đàm đạo với nhau cho vui tuổi già…

Tôi không nghĩ mình là người hoài cổ. Tuy vậy một lần sang Bắc Kinh gần đây, tôi vẫn mang theo để khoe với bạn bè bên ấy một tấm ảnh kỉ niệm chụp chuyến đầu tiên tôi thăm Vạn Lý Trường Thành, tháng mười năm 1965. Đối với khách nước ngoài chúng tôi, đấy là thời điểm huy hoàng của Trung Quốc. Người ngoài cuộc làm sao biết được những mầm mống mất ổn định đã âm ỉ từ bên trong đất nước Trung Hoa, nó sẽ trở thành cơn bão táp làm biến dạng đất nước vĩ đại này và góp phần đổi thay tận gốc bàn cờ quốc tế. Lần ấy, tôi được mời đi thăm Trường Thành cùng mấy bạn nhà báo nước ngoài. Đoạn Trường Thành gần thủ đô nhất đã được trùng tu, không còn cảnh hoang phế, đường lên xuống đã khá thuận tiện, dễ dàng. Khách có thể lên đến mặt thành và tha hồ ngược dốc nếu đủ sức leo. Nhưng cảnh quan còn vắng vẻ lắm. Chỉ có mấy chúng tôi, cùng lưa thưa một vài đoàn khách quốc tế khác, mỗi đoàn hoạt động riêng rẽ trên một khúc thành. Tuyệt nhiên không gặp những dân thường đến chơi, càng thưa thớt hơn khách du lịch nước ngoài. Vẻ hiu hắt vắng lặng của cổ thành do đó càng tăng thêm.

Tấm ảnh ấy chụp năm người. Một anh bạn Indonesia, một nhà báo Nhật Bản, tôi từ Việt Nam đến và hai người bạn nước chủ nhà – trong đó có một người là nhà báo thạo tiếng Việt rất thân thiết giúp phiên dịch cho tôi. Năm con người chụm lại, nhỏ bé trên mái Trường Thành chênh chếch, giữa núi đồi mênh mang và vắng vẻ thinh không.

Anh bạn người quần đảo Nam Dương(2), chỉ ít lâu sau tôi được biết, từ Bắc Kinh trở về sân bay Jakarta, anh bị những người làm đảo chính bắt giữ ngay vì cho anh có cảm tình với Cộng sản. Cũng dễ hiểu số phận anh sau đó ra sao. Anh bạn nhà báo đất Phù Tang(3) trở về nước đã rời Đảng Cộng sản Nhật Bản vì bất đồng với chính sách đối ngoại của ban lãnh đạo đảng anh. Còn anh bạn người Hoa của tôi, không ai rõ anh phiêu bạt đi đâu thời Cách mạng Văn hóa; có điều chắc chắn anh không còn là một kí giả tân văn và chưa một lần nào tôi được gặp lại anh.

Tôi có quen một người bạn Trung Hoa khác, danh tiếng hơn, mà tôi rất kính trọng. Tên cụ là Ngô Lãnh Tây, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Nhà báo toàn Trung Quốc, từng nhiều năm đứng đầu Thông tấn xã Tân Hoa hùng mạnh và là Tổng biên tập tờ Nhân dân Nhật báo quyền uy. Trong cuộc họp báo quốc tế của Phó Thủ tướng, Nguyên soái Trần Nghị năm 1965, Ngô Lãnh Tây ngồi bên phải Nguyên soái. Hồi ấy Ngô còn khá trẻ. Chỉ có hai vị ấy chễm chệ trên bàn chủ tịch, người phiên dịch khép nép ngồi lùi về phía sau. Cụ Trần mang kính đen, uy nghi lẫm liệt. Ông Ngô long lanh đôi kính trắng gọng vàng, rất đẹp trai, đọc các câu hỏi đã ghi sẵn lên giấy của phóng viên các nước từ dưới gửi lên, chọn người được đặt câu hỏi và chuyển sang cho Nguyên soái, Phó Thủ tướng, Ngoại trưởng trả lời. Có ai đó rỉ tai tôi: ông Ngô kì Đại hội sắp tới của Đảng Cộng sản Trung Quốc, nếu không làm Bộ trưởng Ngoại giao thay cụ Trần thì ít ra cũng là Ủy viên Ban Bí thư Trung ương phụ trách đối ngoại. Ý kiến ấy có trọng lượng đến đâu, tôi không được rõ, song điều chắc chắn nhà báo – vị chính khách họ Ngô là một ngôi sao đang lên…

Ít lâu sau, Ngô Tổng biên tập dẫn đầu một đoàn đại biểu hùng hậu của Nhân dân Nhật báo Bắc Kinh sang thăm Việt Nam theo lời mời của anh Hoàng Tùng, Tổng biên tập báo Nhân dân. Tôi được giao nhiệm vụ cùng Phó Tổng biên tập Nguyễn Thành Lê tháp tùng các vị khách quý. Sau khi đoàn đi thăm vùng than Đông Bắc và thắng cảnh vịnh Hạ Long về, chúng tôi đưa đoàn vào tận Vĩnh Linh tuyến lửa. Chuyến đi ấy đã cung cấp tư liệu và gợi xúc cảm cho các nhà báo nước bạn. Và các nhà báo nước bạn đã viết hàng loạt bài, với tình cảm hết sức ấm nồng, phản ánh cuộc chiến đấu anh hùng của nhân dân Việt Nam chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ và sự gồng mình của cả hậu phương lớn miền Bắc chi viện miền Nam đánh thắng giặc. Báo ảnh Trung Quốc dành trọn một số đặc biệt in nhiều ảnh của các phóng viên trong đoàn. Tôi giữ ấn tượng mạnh về tấm ảnh chụp cô dân quân Vĩnh Linh trong bộ áo quần nâu, lưng thắt dây da to bản làm nổi bật tấm lưng ong và thân hình tràn đầy sức sống, bên dưới có dòng chú thích Bất ái hồng trang ái vũ trang, rút từ một bài thơ được nhiều người thích của Mao Chủ tịch thời ấy.

Trong Cách mạng Văn hóa, ông Ngô bị hạ bệ. Ông không phải về nông thôn tỉnh xa cải tạo như nhiều nhà trí thức khác, mà lại được giao nhiệm vụ đặc biệt: hằng ngày chụp cái mũ giấy có đề hai chữ to “hữu phái” lên mái đầu ngày càng lưa thưa tóc, cố tình kéo thấp xuống che bớt vầng trán thông minh, rồi dọn dẹp kì cọ cho thật sạch các nhà vệ sinh trong cơ quan báo.

Tình hình ổn định trở lại, ông Ngô thoát những ngày hoạn nạn. Song ông không còn giữ trọng trách nào. Một người bạn tôi có dịp sang thăm Trung Quốc lần ấy có thăm ông. Trở về, anh kể lại: “Gặp bạn cũ, ông Ngô vui hẳn lên. Ông nói, mừng các bạn ngày càng khỏe mạnh ra, sung sức hơn. “Còn tôi thì hỏng mất rồi. Người tôi mang bao nhiêu bệnh trọng. Hỏng, hỏng hẳn rồi”. Bạn tôi bình luận thêm, người Trung Hoa vốn thâm thúy; ông Ngô nói người ông hỏng rồi, chẳng rõ ấy là ông nói về thể chất ông, hay là còn bao hàm ý tại ngôn ngoại nào khác nữa hay không.

Sau một thời gian gián đoạn khá dài, đầu thập niên 1990, tôi trở lại Trung Quốc. Mới biết lão tướng họ Ngô tuy không giữ trọng trách trên chính trường, song rất được giới tân văn trọng vọng. Ông lại được bầu là Chủ tịch Hiệp hội Tân văn kí giả toàn Trung Hoa, mặc dù trên thực tế vì lí do sức khỏe, ông không làm việc. Phần lớn thời gian ông nằm bệnh viện hoặc sống trong an dưỡng đường. Anh bạn nhà báo Trung Quốc cho biết, lão đồng chí Ngô bị bệnh tim nặng. Trung ương chỉ thị Cục Bảo vệ sức khỏe phải tìm mọi cách, bằng bất cứ giá nào, chữa chạy cho bậc trưởng thượng. Người ta đã thay tim cho ông. Bây giờ ông sống với quả tim nhân tạo.

Tôi cực kì cảm kích khi được biết, cụ Ngô sẽ tiếp và mời cơm chúng tôi ở công viên Bắc Hải, ngay trong phòng ăn của chính bà Từ Hi Thái hậu ngày trước - ấy là người ta bảo thế. Cụ vẫn hồng hào, mái tóc bạc phơ, mắt con tinh anh sau đôi kính trắng gọng đồi mồi. Cụ nói với tôi: “Được tin các bạn Việt Nam sang Bắc Kinh, trong đó có bạn cũ, tôi không thể không gặp. Tôi xin dưỡng đường cho phép ra đây chiều nay với các bạn. Tôi không sao quên đất nước Việt Nam tuyệt vời. Trong tâm trí tôi không bao giờ phai mờ chuyến đi Vĩnh Linh cùng các bạn. Nhưng, tiếp đoàn xong, tôi lại phải trở vào viện ngay. (Cụ cười). Tôi bây giờ còn sống, nhưng đâu phải sống bằng trái tim của mẹ cha cho, bởi vậy nếp sống hằng ngày của tôi phải cực kì nghiêm túc”.

Ông già có trí nhớ lạ lùng. Ít lâu sau buổi gặp ấy, một đoàn nhà báo Việt Nam khác sang thăm Trung Quốc. Trong đoàn có anh Nguyễn Viết Khai, Tổng biên tập báo Quảng Ninh. Hơn ba mươi năm đã trôi qua, cuộc đời riêng của cụ Ngô cũng như thời cuộc hai nước đã trải qua bao biến cố, thế mà gặp lại đoàn nhà báo Việt Nam, nghe anh Khai nhắc lại chuyến thăm vịnh Hạ Long năm nào, ông già nhận ra ngay bạn cũ. Anh Nguyễn Viết Khai nói, hơn ba mươi năm về trước, anh là một phóng viên mới vào nghề, được tòa soạn cử đi theo đoàn đưa tin, đâu đã được ngồi chung bàn chén tạc chén thù với các vị thượng khách. Ấy vậy mà chỉ sau vài lần tiếp xúc, ba mươi năm sau, bộ nhớ của vị lão tướng dạn dày kinh nghiệm vẫn lưu giữ hình ảnh người đồng nghiệp lính mới thoạt gặp, giữa những kỉ niệm về đất nước và con người Việt Nam.

Ông Ngô thuộc thế hệ lãnh đạo thứ hai, sau khi Cách mạng Trung Hoa thắng lợi. Tôi có quen một người bạn trí thức khác, thuộc thế hệ sau. Mấy lần gần đây sang Trung Quốc, tôi đều được anh giúp đỡ tận tình đặc biệt là khi hướng dẫn đi đó đi đây. Anh thạo tiếng Pháp, thành ra nhỡ không có phiên dịch tiếng Việt, chúng tôi vẫn có thể trò chuyện với nhau. Xin tạm gọi là anh Lão Vương, theo cách xưng hô thân mật của người Trung Quốc. Lão Vương vừa nhận bằng tốt nghiệp đại học ngoại ngữ thì bùng nổ Cách mạng Văn hóa. Năm năm đèn sách, coi như vứt đi. Người trí thức như anh, trước mắt chỉ có một con đường: về nông thôn lao động cải tạo. May sao cơ quan thông tin đối ngoại hồi ấy cần một chân kí giả trợ lí làm việc ở một nước nhỏ xa xôi tận bên Tây Phi, mà chưa ai muốn xung phong hoặc tổ chức chưa tìm ra người phù hợp. Vương vui lòng nhận việc, lòng đầy biết ơn. Và anh đã sống ở châu Phi suốt một thời gian dài. Hình như người ta mải bận nhiều việc lớn nên quên mất anh lính trẻ - đối với Lão Vương, không rõ đó là điều rủi hay chuyện may. Khi anh trở về nước, tình hình đã ổn định. Nhưng tuổi trẻ của Vương đã trôi qua dưới mặt trời chói chang xích đạo. Đầu anh đã hói tuy tuổi chưa cao. Dù sao, Lão Vương cũng có được niềm an ủi mình là một người may mắn trong cơn bão tố…

∗ ∗ ∗

Trở lại với Vạn Lý Trường Thành. Biết bao sách báo đã viết về công trình vĩ đại ấy, một kì công của loài người. Từ thế kỉ 18, một nhà khoa học người Anh đã tính toán, khối lượng vật liệu dùng để xây dựng nên muôn dặm Trường Thành còn lớn hơn tổng số vật liệu xây dựng dùng để kiến thiết tất cả mọi công trình được bàn tay con người xây cất lên trên toàn bộ vương quốc Anh Cát Lợi hùng mạnh của ông. Từ “muôn dặm” có thể hiểu chính xác theo nghĩa đen, bởi một dặm (lí) ngày xưa đo vừa đúng năm trăm mét, và Vạn Lý Trường Thành kể cả chiều trườn lên trượt xuống thực tế cùng độ dốc của địa hình, theo tính toán của các nhà khoa học, dài vừa đúng năm nghìn kilômét. Đó là công trình xây dựng duy nhất có thể nhìn thấy bằng mắt thường từ các con tàu bay trên không gian vũ trụ.

Đó cũng là công trình duy nhất được con người xây dựng và tiếp tục tu bổ qua nhiều thời đại nhất. Bắt đầu khởi công từ thời Xuân Thu Chiến Quốc cách ngày nay hai nghìn năm trăm năm, được hoàn chỉnh lần đầu vào thời Tần Thủy Hoàng đế, rồi tiếp tục kéo dài và nâng cao hơn qua các triều đại sau. Vạn Lý Trường Thành như ta thấy ngày nay chủ yếu được tu bổ và xây dựng kiên cố từ triều Minh. Tường thành được ốp đá hộc. Mặt thành lát những phiến đá to. Thành cao từ bảy đến mười mét; mặt thành rộng năm, sáu mét, có thể dùng làm đường di chuyển quân sĩ, để nhanh chóng chi viện lẫn nhau khi cần. Cách chừng nửa dặm có một điếm canh; đấy cũng là nơi dùng cho binh sĩ tạm trú gió to tuyết lạnh. Cách bốn, năm dặm có một ụ khói, sẵn sàng hun lên khi có kẻ địch bất ngờ xâm lăng bờ cõi, báo cho đại quân đồn trú trong nội địa biết và sẵn sàng nghênh chiến… Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây. Khói không chỉ bốc lên từ mỗi một đỉnh núi Cam Tuyền khi quốc gia hữu sự, mà trên chiều dài muôn dặm của Trường Thành, khói có thể bốc lên mờ mịt thức mây từ bất cứ điểm nào.

Trung Quốc ngày càng tiến lên hiện đại, Vạn Lý Trường Thành càng gần các khu dân cư tập trung hơn. Và vì vậy làm mất đi cái cảm giác thú vị mình được là người lên nơi biên ải, ở đó mình sẽ thật sự trở thành một trang hảo hán cho dù chỉ trong một buổi hoặc một ngày. Nói gì xa xôi, mới mấy chục năm trước đây thôi, đường sá vùng ngoại thành Bắc Kinh còn gập ghềnh, ổ gà chen lẫn ổ voi. Trên đường thăm Trường Thành về, du khách sẽ ghé vào một cái quán nào đó bên đường để vừa thưởng thức tiếng hát ỉ ơi một giai điệu núi rừng vừa đáp ứng đòi hỏi gay gắt của dạ dày sau mấy chầu leo lên tụt xuống những dốc cao khá hiểm hóc. Thường là những cái quán đặc sản của “người dân tộc thiểu số vùng núi cao” - tên gọi vậy nhưng nhà hàng khá lịch sự vì dành riêng cho khách du lịch chưa lấy gì làm đông đảo, phần đông là người nhiều tiền của hoặc khách nước ngoài.

Bây giờ đã có xa lộ bốn hoặc sáu làn xe, cầu vượt rào chắn biển báo chỉ dẫn hoàn hảo theo đúng tiêu chuẩn quốc tế; các dãy núi hai bên xa lộ gần Trường Thành xanh mượt rừng thông mới trồng ngay hàng thẳng lối, thỉnh thoảng lại có quán nghỉ, vườn hoa. Hoa chăm, cỏ xén, lối phẳng, cây trồng, đường lên Trường Thành ngày nay không đến nỗi như câu thơ Thế Lữ, những cảnh đẹp hoang sơ dù sao cũng chẳng còn bao nhiêu nữa. Rời khách sạn, lên xe hơi máy lạnh vèo một cái đến nơi, ngó nghiêng một chút, chụp vài pô ảnh, mua dăm món quà lưu niệm; lại lên xe và vèo một cái trở về khách sạn sang trọng bốn mùa điều hòa nhiệt độ ở thủ đô.

Khách du lịch càng đông, nền công nghiệp sạch càng phát triển, thì vẻ hoang sơ càng lùi dần, và nếu còn thì không thể không trở thành giả tạo. Vạn Lý Trường Thành, ít ra là những nơi ta thường viếng thăm, theo cảm nghĩ của tôi - chẳng bao lâu nữa có nguy cơ bị đô thị hóa hoặc trở thành một bộ phận của thủ đô Bắc Kinh hiện đại, cho dù về mặt hành chính nó còn thuộc địa phận tỉnh Hà Bắc. Tại Mục Thiên Vũ, cách Bắc Kinh non một trăm kilômét về Đông Bắc, người ta còn làm cáp treo cho du khách dễ lên Trường Thành. Vào mùa đông, vừa hạ thành đã có thể lên đồi chơi môn thể thao trượt tuyết khá tốn kém vốn rất được người giàu có bên Tây yêu thích. Các nhà quản lý công trình, nghe đâu liên doanh với Hồng Kông, gọi làm như vậy là “cải tạo”, để cho đoạn Trường Thành cổ kính nơi đây thực sự trở nên “Trường Thành du lịch” thời hiện đại.

Những lần thăm Vạn Lý Trường Thành gần đây, tôi chú ý một cái mới - cũng có thể nó tồn tại ở đấy đã lâu rồi song những lần thăm trước mình chưa để ý đến chăng. Ấy là sợi xích sắt to đùng và đen thui gắn ven bờ thành từ điểm khởi đầu ở Bát Đạt Lĩnh đi ngược lên. Rất nhiều chiếc khóa đồng móc vào các mắt xích. Nước đồng mới của các ổ khóa vừa xuất xưởng ánh lên như một nốt nhạc lạc lõng bên cạnh tường đá xám ngàn năm rêu phong.

Thì ra, để khắc phục tình trạng hàng ngàn hàng vạn hảo hán đã lên tới được Trường Thành còn muốn lưu danh thiên cổ, cho nên đã thi nhau vạch, viết, vẽ, sơn, khắc… danh tính của mình lên tường đá cổ bằng bất cứ vật liệu gì sẵn có trong tay, nhà quản lí thắng cảnh cho mời các bác thợ khóa đến. Trang hảo hán nào muốn lưu tên tuổi của mình (và của ai đó) cùng với ngày tháng năm lịch sử gót ngọc mình đã quá bộ đến chốn này cho hậu thế chiêm ngưỡng lâu dài, thì xin mời bạn vui lòng mở hầu bao mua cho một ổ khóa và chi thêm cho một món tiền nữa; bạn sẽ được người ta khắc quý danh, quý tính lên mặt đồng, rồi mời bạn tự tay móc và bóp khóa tại ở quãng nào thích trên sợi xích dài, càng ở trên cao càng tốt. Đương nhiên cũng hàm ý mời mọc thâm trầm, lần sau bạn hãy dẫn thêm nhiều bạn bè đến đúng chỗ này, rồi tự tay bạn sẽ rút chiếc chìa khóa trong túi ra mở ổ khóa trước những đôi mắt trầm trồ. Sợi xích và các ổ khóa bằng kim loại bộ dạng giống hệt nhau như những chú lính thú canh phòng biên ải thời toàn cầu hóa. Cùng với năm tháng sợi xích sắt sẽ dài thêm, các ổ khóa đồng sẽ nhiều lên, không phải một sợi mà hai, ba, bốn sợi đua nhau chạy song song, che lấp phần dưới của tường thành nền nã. Giống hệt cô gái người mặc áo tứ thân mà chân lại diện quần bò lửng! Chắc chắn những sợi xích ấy có ích cho ông già bà lão hoặc những du khách như tôi, sức đã xuống mà vẫn náo nức muốn trở thành hảo hán. Các cụ hãy yên tâm vịn vào đấy khi lên khi xuống đỡ lo sảy chân trượt ngã. Tiện lợi chứ. Song ngẫm nghĩ, thấy cũng thật lạ lùng cho ý tưởng của nhà quản lí nào đầu tiên nghĩ ra sáng kiến này. Nó giúp hái ra tiền gần như cái cáp treo chở người lên xuống ở Mục Thiên Vũ, nhưng cứ nhịp điệu này thì dăm mươi năm nữa, làm gì còn khói Trường Thành để mờ mịt thức mây. Làm gì có bóng nguyệt lung lay Trường Thành, bởi giữa ban ngày ban mặt, bão cát còn ngang nhiên che khuất cả mặt trời mùa xuân ở thủ đô Bắc Kinh nữa là. Nói gì chuyện nhiều chục năm về sau. Nghe nói ở mạn cực Tây của Trường Thành thuộc địa phận tỉnh Cam Túc giáp sa mạc Gobi, cái pháo đài cổ được dựng lên cách đây bảy thế kỉ đang bị thiên nhiên và con người tàn phá nặng nề. Lại nghe nói, có chỗ Trường Thành bị san bằng cho đường cao tốc xuyên ngang. Đó là con đường huyết mạch nối liền vùng Hoa Đông ấm áp ven biển với Cao nguyên Tây Tạng nghèo khó quanh năm lạnh giá và do vậy hết sức mẫn cảm trước những đợt sóng ngầm do các thế lực thù địch tạo nên. Phải mở mang cho bằng được miền Tây xa xôi và tụt hậu so với cả nước về mức sống này. Giữa nhu cầu phát triển kinh tế, củng cố an ninh quốc phòng với bảo tồn di sản văn hóa, ở quốc gia nào cũng vậy, là cả một sự giằng xé triền miên.

*

Dù sao thì điều thú vị nhất khi thăm Vạn Lý Trường Thành hoặc bất cứ một thắng cảnh nào trên đất Trung Hoa - tôi chỉ dám nói về cảm nhận của riêng mình - là qua mỗi bước đi ta lại gặp dấu tích một nền văn hóa đã chừng nào thấm vào thịt da ta, một sự quen thuộc nếu không phải sâu xa từ ngọn nguồn thì ít ra cũng có sự giao lưu, tác động đậm đà cả vài ngàn năm trở lại. Một câu Đường thi, một bài Sở từ, một ngôi tháp cổ, một miếu danh nhân, một mái lầu Hoàng Hạc, một tiếng chuông chùa nơi núi lạnh, một ngọn đèn ngư phủ giữa sương khuya, một dòng tràng giang điệp điệp… Thăm Trung Quốc, tôi thường có cảm giác ngờ ngợ là cái gì xa xưa thì mình cảm thấy gần gũi, cái gì đương đại thì mình lại thấy như có sự cách biệt, mà sự cách biệt này dường như đang doãng ra thêm cùng ngày tháng. Những thành tựu nước Trung Hoa đạt được mấy chục năm gần đây tôi thành tâm ngàn lần bái phục. Song, thật thà mà nói, những công trình xây dựng nguy nga kia, những cơ cấu hạ tầng bền vững ấy, ta có thể bắt gặp nhan nhản bên Mỹ bên Tây, còn cái hồn xưa quen thuộc với ta thì đi khắp thế giới chẳng thể tìm thấy ở nơi nào ngoài Trung Hoa.

Tôi mê Vạn Lý Trường Thành còn bởi chút kỉ niệm riêng tư. Nhà văn hóa uyên thâm cụ Hoàng Xuân Hãn kính mến của chúng ta nay không còn nữa, sau nhiều năm tìm tòi nghiên cứu, cụ đã khẳng định: Tiếng trống vẫn làm lung lay bóng nguyệt trong tâm hồn hơn một thế hệ người Việt Nam ta không phải là trống trường thành, càng không phải trống của Trường Thành đích thực, mà nó là tiếng trống dóng lên đâu đó từ Tràng An, kinh đô của bốn triều đại lớn ở Trung Quốc thời xưa, nay là thành phố Tây An xa vời thuộc miền Tây Bắc. Ở gần cố đô Tràng An quả có một ngọn núi mang tên núi Cam Tuyền, đấy chính là nơi các đội lính canh giữ biên cương xưa kia khi gặp khẩn cấp, đốt khói lên cấp báo với triều đình, rằng rợ Hồ đã mang quân gây hấn gần tới kinh đô rồi đấy.

Sự thật lịch sử chắc hẳn đúng như nghiên cứu của cụ Hoàng. Song tôi vẫn muốn trộm phép nhà bác học uyên thâm để tin rằng nó vẫn là trống Trường Thành, vì tiếng thở dài của người chinh phụ đã thấm vào hồn tôi – và có lẽ hồn của hơn một thế hệ - từ ngày chúng tôi còn đi học. Những câu Kiều, những câu Chinh phụ cùng với ca dao là chất kết dính những con người Việt Nam bất cứ ở chân trời nào lại với nhau, cho dù quan điểm của mỗi người về cuộc sống, về thời cuộc có khác. Trong riêng tư, chỉ trong riêng tư thôi, tôi cứ nghĩ cái làm cho người Việt Nam ta cảm thấy gần gũi những người bạn xóm giềng phương Bắc là ở sự tương đồng về văn hóa trong chiều sâu lịch sử, cho dù trong đường lối chiến lược hiện nay, hai bên quả có nhiều điều học tập lẫn nhau; và chân thành hợp tác là một tất yếu sống còn của cả hai phía.

Cũng có thể nói như vậy chăng, song ở mức độ chí thiết hơn, đậm đà hơn nhiều đối với người Việt Nam ta bất kì đang sống ở phương trời nào, ấy là chúng ta cùng bú chung dòng sữa mẹ Âu Cơ.

Ngày mới giải phóng miền Nam, tôi có cái may được tiếp xúc một số nhà văn hóa nổi tiếng ở Sài Gòn. Tôi có lần đến thăm một nhà văn nữ, đúng hơn là một nhà giáo, giảng viên đại học có làm văn chương, theo lời giới thiệu riêng của nhà văn, học giả Nguyễn Hiến Lê. Chị rất ngại ngần khi có khách lạ gõ cửa, nhưng có lẽ vì nể tấm thiếp thân tình của bác Nguyễn Hiến Lê cho nên chị miễn cưỡng mời tôi vào nhà. Dễ hiểu thôi, chồng chị đang tập trung cải tạo, con gái lớn đang kẹt ở nước ngoài, tôi là người “Bắc Việt” mới chân ướt chân ráo đến đô thành… Chị né tránh những vấn đề thời sự. Và dĩ nhiên tôi đến thăm và làm quen với chị đâu để trao đổi với nhau về thời cuộc.

Nhưng rồi chị tiếp tôi lâu hơn, lưu tôi lại để chuyện trò lâu hơn tôi nghĩ khi mới đặt chân vào nhà. Người trí thức ấy muốn tìm hiểu sâu hơn về sinh hoạt đời thường ngoài Bắc. Chúng tôi nói chuyện lan man. Hóa ra chị là một người am hiểu sâu sắc văn hóa Đông phương. Chị có nhiều trăn trở ưu tư trước tác động làn sóng xâm lăng ngoại lai về tinh thần - chị muốn nói đến văn hóa Hoa Kì. Chị cho biết đã có dịp thăm Đài Loan, đã sang Nhật Bản. “Tôi vẫn thòm thèm. Tôi muốn đến Trung Hoa lục địa. Nhưng, xin anh bỏ quá cho, tôi ngại các ông cộng sản lắm”. Tôi hơi bất ngờ về sự thẳng thắn của chị.

Tiễn tôi ra về, đến cánh cổng sắt rộng, cả tháng nay rồi chỉ mở hé vừa đủ cho người nhà ra vào, chị hỏi: “Anh có phải là đảng viên không?”.

Chị rời thành phố trong làn sóng vượt biên. Sự việc làm sao có thể khác vậy, trong bối cảnh đầu thập niên 1980. Ít lâu sau, một người bạn đưa cho tôi xem mấy bài thơ kí bút danh chị, đăng trên một tạp chí Việt ngữ xuất bản ở nước ngoài. Giọng thơ hoài hương, nói lên mối sầu viễn xứ được coi là thời thượng dạo ấy, không có gì đặc sắc lắm về mặt văn chương tuy tình cảm chân thành thật đáng trân trọng. Bẵng đi một thời gian khá lâu, tôi lại được đọc trên một tập san khác một bài bút kí, lần này dưới tên kí của chị có ghi rõ học hàm và địa chỉ một trường đại học nước ngoài. Chị viết nhân chuyến viếng thăm chùa Yên Tử đang được sửa sang. Một bài với nhiều chi tiết sống động, cảm xúc chân thực và ý kiến đề xuất mạnh mẽ. Chỉ những người có tâm huyết với đất nước quê hương và được mắt thấy tai nghe nhiều thứ mới đau lòng khi thấy màu xanh Yên Tử đang lùi bước nhanh trước đất đỏ mới đào xới và than đen như vậy.

Lần lên thăm Vạn Lý Trường Thành ấy của tôi vào mùa xuân, trời phương Bắc âm u. Càng dễ xúc động khi ngắm nhìn các cột khói trắng khách du lịch đốt lên trên cái đỉnh núi Cam Tuyền chỉ hiện diện trong hồi ức.

Bỗng dưng, tôi nhớ đến người bạn trí thức từng gặp ở Sài Gòn năm nào. Rốt cuộc, người Việt Nam chúng ta có thể khác nhau về nếp nghĩ, lối sống; mỗi người có thể chọn cho mình một nơi nào đó để hạ cánh về cuối đời, nếu không muốn hoặc không có điều kiện sống trên dải đất hình chữ S. Nhưng cái căn bản gắn kết đồng bào Việt Nam chúng ta lại với nhau, rốt cuộc vẫn là nền móng văn hóa sâu xa của dân tộc.

Tôi chọn mua một tấm bưu ảnh chụp Trường Thành nửa tỏ nửa mờ trong mây trắng, gửi cho chị đang ở nước ngoài - dĩ nhiên tấm bưu thiếp muốn thật có “giá trị” về mặt tình cảm phải đóng dấu bưu cục Bát Đạt Lĩnh, theo đúng phong cách ứng xử ở bên Tây, chứ không phải được gửi đi từ bất cứ một bưu cục nào khác. Trong lúc vội vàng, chưa nghĩ ra ý gì, tôi chép lại hai câu Chinh phụ quen thuộc chợt hiện lên trong trí: Trống tràng thành lung lay bóng nguyệt - Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây, và viết thêm một câu nửa đùa nửa thực: Hỏi rằng ai có nhớ ai...

2002

TÂY HỒ MÙA THU

Chủ tịch Hội nhà báo Trung Quốc Triệu Hoa Trạch nói với tôi: “Mười sáu năm mới có một lần trung thu trùng hợp với Quốc khánh Trung Quốc, mùng một tháng mười dương lịch. Cán bộ, viên chức cả nước nghỉ bắc cầu suốt cả tuần. Có khoảng một triệu rưởi người từ các địa phương và nước ngoài đổ về thủ đô mừng Quốc khánh. Bởi vậy Bắc Kinh ồn ào lắm. Anh đi Hàng Châu ngày mai là rất phải. Ở đấy lúc nào cũng yên ả. Thưởng ngoạn trung thu trên Tây Hồ thì thật tuyệt vời”.

Hàng Châu cách Bắc Kinh chỉ có hai giờ bay. Song, bởi mải mê với không khí thủ đô ngày hội, chúng tôi đến Hàng Châu hơi muộn. Thủ phủ tỉnh Chiết Giang mà trung tâm là cảnh đẹp Tây Hồ vốn nổi tiếng ở đất Giang Nam(1) cả ngàn năm nay. “Trên trời có thiên đàng, dưới đất có Tô Hàng” (Tô Châu và Hàng Châu), người Trung Quốc xưa nói thế và người nay cũng vẫn còn nói vậy.

Phi trường, tiếng là sân bay thuộc tỉnh, nhưng rộng lớn và hiện đại đủ làm ước mơ của thủ đô bao nhiêu nước. Kinh tế Chiết Giang tăng trưởng nhanh, từ vị trí thứ mười ba sau mười năm vươn lên đứng vào hàng thứ ba các tỉnh và thành phố toàn Trung Quốc. Mặc dù vậy, Hàng Châu vẫn giữ được phong độ văn vật cổ kính làm nên niềm tự hào nghìn xưa của nó. Ở đây không có nhiều nhà chọc trời. Không có vẻ lộng lẫy kiêu sa của ánh sáng đêm đêm tỏa ra từ tháp Eiffel bên Pháp. Không có những tia lade ngạo nghễ soi rọi mặt biển từ đôi mắt con hải sư khổng lồ bằng bê tông cốt thép ở đảo quốc Singapore nhỏ bé mà giàu sang bên cạnh chúng ta. Các đỉnh cao nhô lên khỏi các rừng cây cổ thụ ở Hàng Châu phần lớn là những ngôi tháp cổ mờ ảo dưới sương trắng, được tôn cao bởi xây trên các đỉnh núi trập trùng lớp lớp. Ấn tượng trước nhất và choáng ngợp mắt du khách đến thành phố này là màu xanh cây cỏ và nét uốn lượn thanh thoát của những cái đao trên mái các đình, từ, quán, sảnh. Khắp nơi ngan ngát mùi hương kín đáo của hoa quế. Mùa thu là mùa hoa quế nở rộ mà Hàng Châu là thành phố quế hoa nổi tiếng Trung Quốc từ xưa với quế hoa trong văn chương và hoa quế ngoài cuộc đời.

Trăng thu ở Hàng Châu không tỏ như trăng thu Hà Nội. Ngồi ở quán trà trên tầng chót vót của khách sạn, nhấm những chiếc bánh trung thu nhỏ xíu và thưởng thức tiếng đàn sáo nhẹ nhàng điệu nhạc dân tộc, đợi cái tầng cao ấy quay hết một vòng thì du khách cũng tạm có cái nhìn khái quát vẻ dịu dàng hư ảo đêm Tây Hồ. Thật ra không phải thành phố ít đèn chiếu sáng, có điều là ánh đèn không quá chói chang. Chẳng hiểu do sương đêm hay chỉ vì liên tưởng mà nhìn các ngọn đèn thấp thoáng trên hồ mà tôi cứ cho rằng đấy là ánh lửa bác ngư phủ đơn độc trong chiếc thuyền con vào lúc trăng tà và đâu đây vọng lại tiếng chuông chùa(2). Xa lắm, có lẽ đâu đó trên sườn dãy núi mãi tận bờ bên kia hồ, các dãy đèn trang trí như phác họa lên nền màn đêm đường nét thanh tú những công trình kiến trúc cổ. Chị Vương, kí giả tờ Chiết Giang nhật báo nói: “Tỉnh chúng tôi có ba đặc trưng mà người dân ai cũng tự hào: kinh tế phát triển, cảnh quan đẹp và sinh hoạt văn hóa cao”.

Tôi ngắt lời Vương:

- Người đẹp nữa chứ, thưa chị!

*

Chiết Giang vốn được tiếng là đất văn vật. Xưa kia đây là quê hương của lụa mượt trà ngon, là vùng gạo trắng nước trong. Marco Polo, du khách đầu tiên đến từ phương Tây, đã ca ngợi trong tập Du kí của mình rằng Hàng Châu “là thành phố đẹp nhất, huy hoàng nhất thế giới”. Ông nhận xét như vậy vào thế kỉ 13, dưới triều Nguyên. Riêng một tỉnh Chiết Giang đã để lại cho lịch sử Trung Quốc hơn ba nghìn danh gia văn hóa. Hai tên tuổi lớn thời xưa có nhiều gắn bó với Tây Hồ, với Hàng Châu và khá quen thuộc với người Việt Nam ta, không ai khác hai đỉnh cao của thơ Đường và thơ Tống: các thi hào, thi bá Bạch Cư Dị và Tô Đông Pha.

Chúng tôi bước xuống một chiếc thuyền con vừa đủ chỗ cho bốn người ngồi đối diện, cách một chiếc bàn con, đủ để đặt một khay trà và dễ dàng chuyện trò tâm sự. Chị lái đò thong dong đẩy mái chèo gỗ, đưa con thuyền lướt nhẹ trên mặt hồ còn lưu luyến sương đêm. Trời se lạnh. Gió nhẹ nhàng. Cảnh vật thì nhìn về hướng nào cũng có cảm tưởng như ta đang ngắm những bức tranh thủy mặc, mà không bức nào giống bức nào. Mỗi ngôi chùa, mỗi bến nước, mỗi rặng cây nơi đây dường như đều có sự tính toán từ khi chúng được tạo lập. Đâu đâu cũng có bàn tay chăm chút của con người. Người ta gây dựng cái hồ này từ hơn một nghìn năm rồi cơ mà. Tây Hồ ở về mạn Tây thành phố Hàng Châu. Từ mặt hồ nhìn sang bên này thấy san sát phố phường, nhà cửa, dinh thự; nhìn về bên kia là trập trùng đồi núi trời mây. Rặng cây gần bờ xanh đậm màu thảo mộc; từ đỉnh núi Bảo Thạch, một ngọn tháp trắng lồ lộ vươn lên trời cao. Rặng tiếp sau đó nhạt màu hơn, mà vẫn thấp thoáng những chùa những tháp. Xa hơn nữa là các rặng núi nửa khuất nửa tỏ trong sương mù; rồi lại núi lại cây nối tiếp cho đến khi hòa điệp hẳn vào mây.

Tây Hồ rộng có sáu kilômét vuông, độ sâu trung bình chỉ hai mét. Đường bọc quanh hồ dài chừng mười lăm kilômét là nơi du ngoạn tuyệt vời. Nước trong veo, bởi hồ thông với sông, và mỗi năm nó được thay nước ba lần. Trên mặt hồ nhấp nhô năm hòn đảo lớn nhỏ khác nhau, có đảo thiên nhiên, có hòn nhân tạo. Còn đê dài với hàng liễu xanh mượt rũ xuống chấm nước hồ kia là công trình của thái thú Tô Đông Pha đời Tống, khi nhà thơ về đây nhậm chức trọng. Sử chép rằng thái thú Tô Thức (tên thật của Tô Đông Pha) rất yêu mến Hàng Châu. Ông đã cho khơi Tây Hồ lấy nước tưới ruộng giúp dân. Con đê kia do nạo vét bùn đất, đào sâu thêm lòng hồ mà đắp nên, đời sau gọi là đê của họ Tô (Tô đê). Một công đôi việc. Vừa có nước cho nhà nông, vừa chỉnh trang cảnh đẹp. Vừa tròn trách nhiệm nhà quan, vừa thỏa khát vọng người thơ.

“Trước nhà thơ Tô Đông Pha gần hai thế kỉ, thi hào Bạch Cư Dị khi làm quan ở đây cũng có cho đắp một con đập, nhỏ hơn, nó ở về phía bên trái chúng ta kia”, chị Vương nói. Tôi may mắn, có hai người bạn cùng chơi hôm nay, chị Vương là nhà báo địa phương đã đành, mà anh Dao từ Bắc Kinh cùng về, cũng là người gốc Chiết Giang. Làng quê anh không xa Hàng Châu là mấy. Cả hai người đều rất thông thuộc chốn này.

Bạch Cư Dị, như chúng ta đều biết, cùng với Lý Bạch và Đỗ Phủ là ba nhân vật cự phách của thi ca Trung Quốc thời Đường. Không thể bàn đến Đường thi mà không nói tới nhà thơ họ Bạch. Ông đã để lại cho hậu thế ba nghìn thi phẩm tài hoa, nhiều bài mang tính xã hội sâu sắc. Bạch Cư Dị tuy là người gốc ở tỉnh Thiểm Tây song thời trẻ đã sống nhiều năm ở Hàng Châu, vào lúc thành phố này đang vươn lên trở thành một trung tâm chính trị văn hóa lớn ở miền Nam Trung Quốc thời bấy giờ; một sự lớn lên trong khổ ải của bao người lao động bị dồn ép từ nhiều nơi về xây cất dinh thự đền đài. Các nhà nghiên cứu cho rằng niềm thông cảm của họ Bạch khi ông đã đường đường là một vị đại thần đối với ông lão nghèo thôn Đỗ Lăng, với cụ già cụt tay xóm Tân Phong, với người bán than, người đào củ đỗ hoàng mang đến cho nhà giàu vỗ ngựa để đổi mấy nắm thóc hạt ngựa ăn thừa, và đặc biệt đối với người kĩ nữ bến Tầm Dương “cùng một lứa bên trời lận đận”, sự cảm thông ấy bắt nguồn từ thời niên thiếu của ông ở Hàng Châu. Hồi này bậc đại quan còn là một cậu học trò tài hoa song gia thế không lấy gì làm phong độ. Khi được cử về làm trọng trách ở Hàng Châu, nhớ lại thời trẻ, ông vừa chí tình chăm lo cho dân chúng vừa tâm huyết tôn tạo thắng cảnh Tây Hồ.

Con đê ngăn đôi Tây Hồ mà thái thú Tô Thức cho xây cách đây mười thế kỉ vẫn còn nguyên vẹn. Thân đê có năm cây cầu xây cuốn cho thuyền nhỏ qua lại. Từ đường cái rẽ lên đê, có nhà bia tưởng niệm công đức ông. Nhà thơ họ Tô tuy làm quan to song không che giấu thái độ căm ghét sự hủ bại của triều đình Bắc Tống. Ông rất thông cảm với đời sống dân nghèo. Tô Đông Pha không chỉ lừng danh với hai bài Phú Xích Bích mà còn nổi tiếng qua nhiều bài ngợi ca thiên nhiên. Bài Uống rượu ở Tây Hồ, trước tạnh sau mưa viết trong lúc say là một bức tranh đầy màu sắc lột tả được cái thần của cảnh quan và khí hậu Tây Hồ.

Mây đen trút mực chưa nhòa núi

Mưa trắng gieo châu nhảy rộn thuyền

Trận gió bỗng đâu lôi cuốn sạch

Dưới cầu nước gợn sóng thanh thiên(3)

Trong chuyến đi thăm Hàng Châu lần này tôi được làm quen thêm hai người bạn có cảm tình với Việt Nam. Giáo sư Giang Bình, Chủ tịch Hội nhà báo Trung Quốc tỉnh hội Chiết Giang, một cây bút kì cựu và vợ là Đàm Lệ Quyên, nghệ sĩ thanh nhạc, Chủ tịch Hiệp hội âm nhạc của cùng tỉnh ấy. Chồng tân văn, vợ nghệ thuật, thật đẹp đôi. Chị Đàm nói: “Gia đình tôi gắn bó với Việt Nam. Rất tiếc hôm nay tôi chưa có dịp giới thiệu với anh cô em dâu tôi. Thời các bạn đánh Mỹ, cô ấy làm việc ở Việt Nam và cũng đã biết thế nào là bom đạn Mỹ”. Chị Đàm rất lấy làm vinh dự đã được nhiều dịp hát phục vụ Bác Hồ những lần Bác tới thăm Hàng Châu. “Hồi ấy tôi còn ít tuổi, được Bác Hồ cưng như đứa cháu gái nhỏ. Gia đình còn giữ được bức ảnh tôi chụp với Bác, tôi có phóng to treo chính giữa nhà”, chị nói tiếp.

Tôi tự hỏi sao đất Hàng Châu sản sinh ra lắm nhà văn hóa lỗi lạc đến thế. Những ba nghìn danh gia, như sử sách chép. Riêng thời đương đại, và chỉ nói về văn học thôi, đã có thể kể những đỉnh cao mà độc giả Việt Nam chúng ta quen biết như Mao Thuẫn, Hạ Diễn, Phùng Tuyết Phong, Ngãi Thanh, Ngô Hàm… Nổi bật hơn cả là Lỗ Tấn, ngọn cờ văn học cách mạng Trung Quốc thế kỉ 20. Họ đều là người Chiết Giang, người Hàng Châu. Họ đều có những cống hiến lớn cho văn hóa Trung Quốc. Có người từng làm Bộ trưởng Văn hóa. Có vị đứng đầu Hiệp hội Văn học Nghệ thuật toàn Trung Hoa. Không ít vị đã lên tới đỉnh cao danh vọng rồi lại phải rơi xuống tột cùng đen tối và trải qua những ngày tháng lao đao. Tuy nhiên, dù xã hội tạm thời có thể bất công song lịch sử bao giờ cũng công bằng. Những tài năng đích thực cho dù có lúc bị vùi dập hay cố tình lãng quên, thế nào rồi cũng sẽ tồn tại dài lâu bất chấp sự tàn nhẫn của thời gian và của đồng loại.

Tây Hồ gợi nhớ những câu thơ Đường, thơ Tống đã đi vào tâm khảm thế hệ chúng tôi từ ngày còn nhỏ tuổi. Cảnh vật ở đây đúng là một bài thơ. Nhưng anh Dao bạn tôi lại cười và nói: “Từ xưa đã có rất nhiều danh gia làm thơ, làm phú ca ngợi vẻ đẹp Tây Hồ. Tuy nhiên, có một người con của Chiết Giang dám nói: Cảnh Tây Hồ đẹp lắm, người Hàng Châu xinh lắm, song cứ mải mê lần nữa bên Tây Hồ thì sẽ không còn ý chí chiến đấu nữa”.

- Ai vậy?

- Lỗ Tấn.

Thú thực tôi chưa từng được đọc câu trên của nhà văn lớn. Nhưng làm sao không tin lời anh bạn, trước hết bởi anh là người Trung Hoa, hơn thế, người Chiết Giang. Ồ, mà đã đến được Hàng Châu, đã đáp thuyền dong chơi trên Tây Hồ, sao tôi lại dám thất lễ, không về thăm quê Lỗ Tấn nhỉ?

2002

NHÀ CŨ LỖ TẤN

“Quán rượu Hàm Hanh ở vào chỗ cửa ô đi vào Lỗ Trấn”(1), cái quán rượu ấy ngày nay không còn như thời Lỗ Tấn mô tả trong tác phẩm của ông nữa. Nó chỉ còn giữ được mỗi cái tên. Thêm vào đó người ta còn dựng lên trước cửa quán, ngay trên vỉa hè, bức tượng cao lớn của bác Khổng Ất Kỷ, “người độc nhất mặc áo dài” vào mùa hè oi bức đất Chiết Giang, như lời Lỗ Tấn thuật lại, không riêng ở quận Thiệu Hưng mà có lẽ trong toàn nước Trung Hoa ngày nay cũng khó tìm đâu ra một người như vậy. Song chính nhờ có bác Khổng thân thiết mặc áo chùng thâm bất chấp ánh nắng chói chang mà tôi dễ dàng nhận ra, không chỉ mình đã tới được quê hương nhà văn Lỗ Tấn mà còn đang sống thực cùng các nhân vật của bậc văn hào.

Và cũng đúng như chính Lỗ Tấn từng viết, không rõ nhờ có văn chương mà nhân vật trở nên nổi tiếng, hay bởi nhờ có nhân vật cho nên văn chương mới được lưu truyền. Rượu Thiệu Hưng, đặc sản quê hương Lỗ Tấn chắc hẳn đã có từ rất lâu trước khi nhà văn ra đời. Song chính nhờ có công lao bác Khổng Ất Kỷ ăn mặc lỗi thời tại quán rượu Hàm Hưng nằm xế cửa ô của Lỗ Trấn, nhờ anh chàng trí thức tỉnh lẻ thường xuyên lui tới cái tửu quán Nhất Thạch Cư “chật hẹp, ẩm thấp với tấm biển hiệu cũ nát”, mà rượu Thiệu Hưng càng thêm nổi tiếng, không chỉ khắp nước Trung Hoa mà còn ở cả nước ngoài. Mỗi lần có dịp tiếp đãi bạn văn từ phương xa đến, các bạn Trung Quốc, ngay cả người Hoa ở Đài Loan, “không thể không mừng vui”, cho nên thế nào cũng cố mời khách nếm cho được chén rượu Thiệu Hưng. Thức nhắm ngày nay dĩ nhiên có đủ mọi thứ cao lương mĩ vị, đâu phải như thời các nhân vật của Lỗ Tấn xưa kia, hôm nào cũng vẫn là, và chỉ có thể là, mấy miếng đậu rán rẻ tiền: “Một cân rượu Thiệu Hưng đi. Món nhắm? Mười miếng đậu rán, cho nhiều chất cay vào!”(2).

Chính nhờ dựa vào uy danh không bao giờ vang bóng của văn hào Lỗ Tấn mà quán rượu Hàm Hanh ngày nay đã trở thành một “đại tửu lâu” cao ngất nghểu không biết bao nhiêu tầng. Công bằng mà nói, rất sòng phẳng, người ta đã thêm vào một chữ tân, “Tân Hàm Hanh”, cho rạch ròi cũ mới. Mùa du lịch, thực khách, ẩm khách vào ra đông như trẩy hội. Quá trưa, bụng đã đói meo, cố leo lên đến lầu hai, chúng tôi theo người phục vụ dẫn lối đi ngoằn ngoèo hết phòng này sang phòng khác, phòng nào cũng rộng thênh thang và đều đầy kín khách, để rồi cuối cùng mới tìm được một cái bàn còn trống. Đủ thấy quê hương Lỗ Tấn ngày nay đang thu hút khách du lịch đông đến mức nào. Khách khứa thời nay phần đông sang trọng và hiện đại, vừa nhắm rượu vừa líu ríu nói chuyện qua điện thoại cầm tay hoặc trò chuyện ồn ào chứ không âm thầm mỗi người một bàn ở một góc phòng riêng biệt như xưa. Điều không đổi thay duy nhất là ở mặt tiền của đại tửu lâu, bác Khổng Ất Kỷ bốn mùa vẫn kiên nhẫn mặc chiếc áo dài cũ kĩ ấy để ân cần mời mọc.

Bên cạnh tửu lâu là các hiệu bốc thuốc bắc và cửa hàng bán rượu Thiệu Hưng. Rượu đựng vào những cái vò gốm da lươn dễ đến mười lít một, đặt trong rọ đan bằng tre cho dễ vận chuyển, giống vò rượu cần ở nước ta, xếp thành chồng. Ai cần mua ít hơn, để làm kỉ niệm chuyến đi chẳng hạn, thì đã có những lọ con cũng bằng gốm đựng một phần tư hoặc nửa lít một, dán nhãn giấy hồng điều, lại được phủ lên ngoài nút chai là một mảnh lụa đỏ thắt sợi dây vàng, kèm thêm cái túi lưới tết bằng sợi cỏ cho khách dễ xách mang theo, vừa giữ được vẻ thong dong dân dã y như thời xa xưa vừa tiện lợi cho thượng đế lúc nào cũng vội vã thời nay. Còn trong tửu quán, người ta vẫn đong rượu bằng cân để bán, và điều tôi lấy làm lạ nhất là rượu không đựng trong bình, trong chai mà trong những cái phễu gò bằng sắt tây, na ná như cái phễu vẫn dùng đong bán dầu hỏa ở các vùng quê ta thời trước. Nhìn sang bàn nào cũng thấy có cái phễu sắt tây trắng hếu ấy.

Đi ngang qua trước các quán rượu ngửi thấy có mùi là lạ, khi thoảng mùi thơm, khi lại hơi thum thủm. Thuốc bắc ư? tôi hỏi. Bà xã nhà tôi cười: “Ông thật... Ông không nhận ra mùi đậu phụ lên men hay sao?”.

Ngôi nhà cũ của nhà văn, “Lỗ Tấn cố cư” đúng như chữ đề, nằm cách quán rượu chừng trăm mét. Đấy là một ngôi nhà gỗ, mặt tiền khá rộng, đằng sau có vườn; muốn vào nhà phải bước qua cái ngưỡng cửa khá cao, và càng đi sâu vào càng thấy lớn. Phòng riêng của Lỗ Tấn ở ngay gian ngoài, phần bên trái. Phần bên phải không kê đồ đạc mà chỉ đặt cái bàn cho chị nhân viên nhà lưu niệm ngồi thu vé, và cũng là lối đi để vào nhà trong. Cửa phòng có tấm song gỗ ngăn không cho khách tham quan vào. Lỗ Tấn sống ở phòng này từ tháng mười năm 1910 đến tháng hai năm 1912. Tác phẩm đầu tiên của nhà văn, Hồi ức về quá khứ, được viết ra ở đây.

Đồ đạc ít ỏi và đơn sơ, cho nên phòng trông khá rộng. Một chiếc giường ngủ, một án thư, một tủ sách, tất cả đều bằng gỗ tốt lâu năm lên nước đen nhánh nhìn tưởng gỗ mun. Chiếc gối nhà văn dùng là loại gối tròn và dài thời cũ, bên ngoài không bọc vải để lộ cái cốt đan bằng mây thưa, trông na ná như chiếc hom giỏ, khiến tôi không khỏi liên tưởng tới những chiếc gối đan rất khéo bằng lạt mây dẻo mà nông dân vùng quê tôi ngày trước vẫn ưa dùng. Thời gia đình Lỗ Tấn chuyển đi khỏi Thiệu Hưng, ngôi nhà đổi chủ và được họ bày biện theo cách khác. Khi lập nhà lưu niệm, người ta đã tìm lại đúng những vật dụng của nhà văn xưa và cố gắng sắp xếp lại y như sở thích của nhà văn, ngày ông sống ở đây.

Một mảnh sân nhỏ ngăn nhà ngoài với nhà trong. Ở góc sân sát tường kê một cái chum rộng miệng hứng nước mưa. Nửa bên phải là bếp. Gian bên trái bày cối xay lúa, cối giã gạo. Một cái cót lớn ở góc phòng, chắc để đựng thóc. Lại có cả một cái “xe quạt lúa” giống hệt như những cái mà nhà nông khá giả ở miền Trung quê tôi ngày trước vẫn dùng để rê thóc lép ngày mùa; từ ngày ra Bắc mấy chục năm nay tôi chưa hề có dịp nhìn thấy ở đâu. Vườn sau trồng nhiều cây cỏ, có hoa và cây cảnh, lại có cả vài luống khoai luống đậu, vậy mà vẫn giữ được cái tên hoa mĩ là Bách thảo viên. Trong hồi kí của mình, Lỗ Tấn nói đây là “góc thiên đường nhỏ bé của ông” thời niên thiếu. Ông thích ra đây thơ thẩn một mình với cỏ cây. Từ vườn có lối đi thông sang phố khác ở mặt sau nhà, nay chắc để bảo vệ an ninh, người ta đã xây một bức tường chắn ngang.

Trường học vỡ lòng mà chú học sinh Chu Thụ Nhân sau này sẽ nổi danh với họ Lỗ của quê hương Lỗ Trấn ở về phía bên kia đường phố, sâu vào một cái ngõ hẹp. Tuy mang tên gọi sang trọng là Tam vị học đường nhưng thật ra nó chỉ là một căn nhà hẹp và sâu hun hút kiểu nhà ống. Sân chơi của học sinh chỉ rộng bằng mươi chiếc chiếu. Cậu bé họ Chu xưa là một học sinh thông minh, thường nhận được nhiều “thẻ tốt” song lại hay bị phạt vì cậu bé cậy nhà ở gần trường cho nên hay đến lớp trễ giờ. Hiện còn giữ được cái bàn nơi cậu Chu ngồi học. Bức ảnh thầy giáo đầu tiên của cậu được phóng to treo trước cửa trường xưa, giới thiệu với khách tham quan một cụ già mặt mày khắc khổ, nghiêm trang trong tấm áo chùng thâm.

Nhà lưu niệm Lỗ Tấn xây không mấy xa ngôi “cố cư”, là một công trình quy mô quá to, quá cao so với các căn nhà cùng phố. Gian chính giữa bày tượng bán thân của nhà văn tạc bằng đá trắng, uy nghi mạnh mẽ khác hẳn bức tượng bằng cẩm thạch ở thành phố Thượng Hải, nơi ông làm việc những năm cuối đời và từ trần ở tuổi bốn mươi lăm. Đối với những độc giả quen thuộc với Lỗ Tấn, những thông tin giới thiệu trong nhà lưu niệm không có gì mới lạ lắm. Quý nhất có lẽ là các hiện vật lưu giữ nơi đây: bút tích của nhà văn, những bộ sách cũ, tập tạp chí Thanh niên do Lỗ Tấn chủ trương, số 1 ra đời năm 1931, dưới măng sét có in thêm phụ đề tiếng Pháp La jeunesse - đủ thấy thời ấy phương Tây đã hấp dẫn thanh niên Trung Quốc đến mức nào. Gây xúc động nhiều cho chúng tôi là tấm ảnh phóng đại chụp nhà văn nằm trên giường bệnh lúc lâm chung. Tấm ảnh này, nhà văn - học giả uyên thâm Đặng Thai Mai của chúng ta, người đầu tiên giới thiệu Lỗ Tấn với độc giả Việt Nam, đã được nhìn thấy gần bảy mươi năm trước đây trên bìa một tờ tạp chí xuất bản bằng Hoa văn, khi ông tình cờ mua được ở một hiệu sách chuyên bán sách Tàu ở xế chợ Đồng Xuân, Hà Nội. Đó là tập Đặc san ấn hành nhân kỉ niệm một năm ngày mất của Lỗ Tấn tiên sinh. Đó cũng là lần đầu tiên giáo sư họ Đặng phát hiện muộn màng nhà văn họ Lỗ. Hai mươi lăm năm sau, cụ Đặng nhớ lại suy nghĩ của mình sau khi đọc tập đặc san: “Lỗ Tấn chết rồi. Tôi bắt đầu đi tìm Lỗ Tấn”(3).

Gây ấn tượng mạnh mẽ cho mọi khách thăm khi vừa đặt chân vào nhà lưu niệm là hai câu thơ quen thuộc Trợn mắt coi khinh ngàn lực sĩ - Cúi đầu làm ngựa đứa nhi đồng khảm bằng chữ vàng thật uy nghi trên bức tường bằng cẩm thạch ngay phía sau bức tượng bán thân của Lỗ Tấn. Bức ảnh chụp lúc ông qua đời vừa nói ở trên bày tại gian cuối của ngôi nhà lưu niệm. Bên cạnh tấm ảnh cuối cùng, ảnh có mấy câu, dường như là bút tích của chính nhà văn được chụp lại và phóng to, tổng kết cuộc đời mình, như thể tâm tình cùng khách trước lúc chia tay nhau: “Tôi như con bò, suốt đời ăn cỏ làm ra sữa ngọt cho người”.

Bên ngoài ngôi nhà cũ của Lỗ Tấn, phố xá tấp nập hối hả người, xe qua lại. Thời thế đã đổi thay. Nhưng thị trấn Thiệu Hưng ngày nay, dù đang cải cách mở cửa, tiến lên hiện đại vẫn thoang thoảng mùi rượu thơm của đặc sản quê hương y như thời văn hào còn sống. Phòng lưu niệm cũng như “cố cư” của nhà văn ngày càng thường xuyên đông khách viếng thăm. Không chỉ có quán rượu Hàm Hưng, không chỉ Lỗ Trấn, không chỉ phủ Thiệu Hưng mà cả nước Trung Hoa đâu cũng tự hào về người con của đất nước suốt đời như con bò kiên trì nhai cỏ để làm ra sữa ngọt nuôi người đời.

2001

TRIỀU SÔNG TIỀN ĐƯỜNG

Triều đâu nổi tiếng đùng đùng

Hỏi ra mới biết rằng sông Tiền Đường

(Kiều)

Nước triều lên xuống theo tuần trăng là hiện tượng tự nhiên, bất kì ở đâu trên trái đất hễ có biển là có thủy triều. Nông dân nước ta gọi lúc nước biển lên cao đẩy nước sông ở hạ lưu chảy ngược dòng là triều cường. Nước biển rút, để cho con sông lại xuôi dòng đẩy nước về biển cả là triều ròng. Tuy nhiên, hiện tượng triều dâng mạnh mẽ, xua nước sông chảy ngược đến mức tạo nên những con sóng dữ dội, hai dòng nước xáp nhau tạo nên tiếng nổ đùng đùng như ở cửa sông Tiền Đường tỉnh Chiết Giang thì hiếm có, đặc biệt hùng tráng và ngoạn mục. Người Trung Quốc từ xa xưa đã gọi hiện tượng ấy là “thiên hạ kì quan”.

Ngọn triều lớn nhất trong năm của sông Tiền Đường thường xảy ra vào dịp trung thu, lâu lâu trung thu lại trùng hợp với Quốc khánh Trung Quốc, tạo thành một sự kiện lớn thu hút du khách khắp nơi. Tết trung thu đối với người Hoa ở đâu cũng đơn thuần là Tết thưởng trăng; riêng đối với người tỉnh Chiết Giang, đặc biệt với thành phố Hải Ninh ngay bên cửa sông Tiền Đường, thì còn gọi là “Hội quan triều” (ngày hội xem triều) - điểm cao của mùa du lịch.

Trung thu năm nay khớp đúng ngày Quốc khánh Trung Quốc mùng 1 tháng mười. Mười sáu năm mới có một lần trùng hợp sít sao như vậy. Năm nay (2001) lại là năm mở đầu thiên niên kỉ mới. Hội xem triều do đó được tổ chức thành lễ hội lớn, kéo dài suốt một tuần, với tên gọi gợi cảm “thế kỉ đại triều”, thu hút vô vàn khách trong nước và nước ngoài về dự.

Thành phố Hải Ninh cách thủ phủ Hàng Châu của tỉnh Chiết Giang chưa tới một giờ xe hơi. Sông Tiền Đường chính là con sông chảy bên rìa thành phố Hàng Châu, ngoằn ngoèo ngược lên hướng đông bắc trước khi đổ về biển Đông thuộc địa phận huyện Hải Ninh này. Con đường cao tốc từ thủ phủ tỉnh Chiết Giang thẳng về thành phố Hải Ninh rộng thênh thang, hai bên đường bát ngát những cánh đồng dâu làm nên lụa là gấm vóc Hàng Châu nổi tiếng thế giới từ ngàn xưa. Nông thôn hai bên xa lộ ngày nay đã được quy hoạch và xây dựng thành những điểm dân cư cách xa mặt đường chừng một kilômét, san sát nhà ba tầng khá sang trọng song cùng một kiểu dáng cho nên tạo vẻ đơn điệu, làm giảm hẳn đi cái nền nã cổ truyền thôn dã của đất Giang Nam. Người bạn cùng đi cho biết đây là vùng nông thôn giàu có nhất nước Trung Hoa, thu nhập tính theo đầu người ít có miền quê nào khác sánh bằng. Tôi ngắm nghía các khu nhà mới toanh và ngay hàng thẳng lối, thầm nghĩ người nông dân sống ở đấy hẳn sung túc và tiện nghi lắm, nhưng dường như cũng vì vậy mà vĩnh viễn không còn nữa nét duyên dáng mộc mạc của những cô thôn nữ yểu điệu thấp thoáng giữa nương dâu.

Càng gần đến thành phố Hải Ninh không khí hội hè càng rộn rã. Không trung lửng lơ xanh đỏ tím vàng bao nhiêu quả cầu bay, chiếc mang dòng chữ thiên hạ kì quan, chiếc thì đề thế kỉ đại triều. Các loa truyền thanh mở nhạc hết cỡ. Sân khấu ngoài trời đã đông nghịt khách mời, ngồi ngay ngắn trật tự. Mỗi người chúng tôi được cài lên áo một bông hoa lụa, đeo tòn ten tấm thẻ trước ngực y như đang dự hội nghị quốc tế, lại được phát thêm một chiếc mũ vải che nắng và một cuốn chương trình ấn loát công phu. Đã ngồi nghiêm chỉnh từ trước, bên cạnh chiếc ghế dành cho tôi, là một vị khách mặc comlê đen, thắt cà vạt, áo vét cài đủ ba khuy cho dù trời tuy đã sang tiết thu mà vẫn nắng chang chang. Ông cúi đầu rất thấp khi bắt tay tôi và chìa ngay ra một tấm danh thiếp. Mới biết đấy là vị thị trưởng một thành phố khá lớn bên nước Nhật Bản láng giềng, được thành phố mời sang tham dự “Hội quan triều”.

Lễ hội xem triều sông Tiền Đường

Như đã ghi rõ trong chương trình, ngày hôm nay phải chờ đến đúng mười hai giờ năm phút thì mới quan sát được hiện tượng triều dâng. Tuy nhiên, xong lễ nghi khai mạc và nghiêm chỉnh ngồi xem một vài tiết mục múa dân tộc do đoàn ca múa huyện biểu diễn cho đúng lễ, khi tiếng nhạc hard rock ầm ã nổi lên và các nữ nghệ sĩ choai choai trong trang phục áo chẽn không cài khuy và quần bò lửng hở rốn bắt đầu xuất hiện và hò hét quay cuồng, thì anh bạn cùng đi bấm tôi. Chúng tôi lặng lẽ lách qua các hàng ghế, lẩn ra ngoài, tìm lối ra bờ sông và leo lên đê.

Đứng trên mặt đê cao, có thể nhìn rõ cả một khúc sông dài rộng mênh mông. Nhìn các khóm bèo và rác rưởi trôi, biết nước sông đang đổ xiết ra biển. Vậy là dòng chảy khá mạnh. Chỗ này là vị trí tốt nhất để xem triều. Người ta đã xây lên ở đó không biết từ thời nào một ngôi tháp bát giác bảy tầng uy nghi cổ kính trấn ngự bên bờ sông. Hẳn đấy là nơi dành cho khách quý chọn lọc ngày xưa. Còn bây giờ, dưới chân cái tháp ấy, san sát các hàng bục dài lắp ghép sắt và nhôm, trên gắn những ghế ngồi bằng nhựa có đánh số thứ tự, nhiều tầng nhiều bậc kéo dài cả cây số trên mặt đê, y như khán đài của một sân vận động lớn, chỉ khác là cùng hướng về mặt nước. Bên dưới, chạy dọc theo bãi sông là những hàng rào bằng sắt không gỉ sáng choang, cảnh báo khách hiếu kì chớ xuống quá gần mép nước. Những người bán hàng rong chạy tới chạy lui chào bán ô che nắng, kính râm, ống nhòm, kẹo cao su và nước giải khát.

Tôi đếm được từ thấp lên cao có tất cả những chín dãy khán đài có mái che, dễ ngồi được một lúc cả vạn người. Không một chiếc ghế trống, trừ mấy hàng danh dự để dành chờ các vị khách quý cùng quan chức các cấp sẽ đến vào phút chót. Có tấm biển ghi rõ, một vé vào khán đài này giá ba mươi nguyên(1).

Nhiều người lộ vẻ nôn nóng đứng lên ngồi xuống, thỉnh thoảng nhìn đồng hồ. Vẫn chưa nhìn thấy gì. Bỗng có ai thốt ra một tiếng; tất cả mọi người cùng ồ lên rồi cùng chăm chăm nhìn về phía chân trời bên trái. Bạn tôi săn đón: “Anh đã nhìn thấy chưa? Đã thấy chưa? Triều bắt đầu lên rồi đấy”.

Quả là có một làn sóng trắng đùng đục hiện lên rất xa, vắt từ bờ bên này sang tít tắp không nhìn thấy rõ bờ bên kia, vì sông Tiền Đường quãng này rộng bát ngát. Làn sóng trắng ấy ngược dòng sông, càng đến gần càng cuộn lên, đẩy nước sông đang chảy xiết dồn trở lại, vun thành những ngọn sóng bạc đầu rộng xa tít tắp, càng đến gần chỗ đài quan sát sóng càng dữ dội hơn. Theo dự báo của ngành thủy văn, ngày hôm nay sóng chưa phải cao lắm. Cực điểm là ngày mai và ngày kia, những cơn sóng chảy ngược sẽ có thể cao hơn mặt nước sông thường ngày hai mét rưỡi. Đó là điểm cực đại, sau hai ngày ấy triều dần dần rút xuống; hết tuần thì trở lại mức bình thường. Sở dĩ diễn ra hiện tượng này vì cửa sông Tiền Đường giống hình cái phễu, phía ngoài mở rộng đón thủy triều, càng vào sâu trong đất liền thì dòng sông càng thắt lại hẹp tựa đuôi phễu, càng hứng chịu áp lực rất lớn sóng biển theo cửa sông rộng dồn thúc vào. Khúc sông mạn trong, nước lại thường xuyên chảy xiết. Hai luồng nước ngược chiều và cùng mạnh mẽ giao nhau, cuộn lên tạo thành những cơn sóng lớn chuyển động ầm ầm. Triều dâng lên cực đại, sóng biển càng mạnh thêm lên, bởi cơn gió lớn từ biển chọn đúng lúc này bỗng thổi vào đất liền, cùng hợp sức đẩy nước ngược dòng, khiến con sông hung bạo đến mấy cũng phải giật lùi trở lại. Cứ vậy nước biển tiếp tục cuộc xâm lăng, truy đuổi, tiếp tục tạo ngọn triều lớn “nổi tiếng đùng đùng”; mãi cho đến khi áp lực hai bên bằng không thì cơn giận giữ của thiên nhiên mới chùng xuống, mặt sông trở lại chảy bình thường, từ nguồn xuôi về biển.

Ngọn triều trước mặt chúng tôi lúc này vẫn đang cuồn cuộn ngược dòng. Quả thật ở xa tôi không thể nghe “tiếng sóng đùng đùng” như cụ Nguyễn Du mô tả. Nhưng nhìn những con sóng bạc dữ dội cuồn cuộn tiếp chân nhau vật vã quay cuồng rồi nghĩ đến thân phận người con gái đến bước đường cùng phải chấp nhận gieo thân xuống dòng nước xiết kia thì thật đáng hãi hùng cho nàng Kiều sắc sảo mặn mà lại tài hoa mệnh bạc của chúng ta.

Ngọn triều tiếp tục dâng rồi mất hút đâu về chân trời phía thượng lưu, mắt chúng tôi không còn nhìn thấy nữa. Mọi người lục đục đứng lên. Tôi nhìn đồng hồ. Quang cảnh hùng vĩ được bao nhiêu người nóng lòng chờ đợi để chiêm ngưỡng, chỉ diễn ra trong khoảnh khắc mười một phút đồng hồ.

2001

MỘT THỜI CHƯA XA

Khách sạn Hải Vịnh đúng là một địa điểm tuyệt vời để từ đó quan sát toàn cảnh thành phố Thượng Hải, bắt đầu từ khu phố cổ ở phía Tây sông Hoàng Phố đến vùng đất mới, Phố Đông. Có lẽ vì vậy mà nó mang cái tên tiếng Anh The Panorama Hotel chăng.

Khách sạn tọa lạc ở ngã ba nơi Dự Châu Hà (ngày xưa có tên là sông Ngô Tùng) đổ vào sông Hoàng Phố ngày đêm cuồn cuộn, sóng rập rình xô mạnh vào hai bên bờ cho dù trời yên gió lặng. Dòng sông không lúc nào ngơi ngược xuôi tàu to tàu nhỏ - những chiếc sà lan đen đủi chở hàng nặng đến mức ta có cảm giác nó sắp chìm xuống đáy sông, những tàu du lịch sáng ngời nhôm kính lướt sóng băng băng như thể đáy tàu không chạm mặt nước, những hạm viễn dương thỉnh thoảng lại hụ lên một hồi còi trầm xa vắng, những chiếc ca nô dã chiến của hải quân, biên phòng bay như tên bắn... Trong khi Dự Châu Hà thì vẫn nhẫn lại trườn qua khu phố cũ, chịu để cho hàng chục chiếc cầu vắt ngang lên mình, chẳng mấy khác một con kênh thoát nước mới đào trong nội thị. Ngày nay có ai buồn nhớ, xưa kia khi thành phố Thượng Hải chưa ra đời, Ngô Tùng Giang là con đường huyết mạch thông từ nội địa trù mật của miền Hoa Đông ra biển lớn. Thành phố Thanh Long trên bờ sông Ngô Tùng xưa không đơn thuần là một trung tâm hành chính mà còn là một hải cảng nhộn nhịp vào bậc nhất vùng Giang Nam(1).

Thượng Hải thế kỉ 16 (tranh cổ)

Buổi sáng nấn ná trong nhà hàng sang trọng ở tầng ba mươi của khách sạn sau buổi điểm tâm, nhâm nhi nốt li cà phê, bạn phóng mắt về phía Tây hoặc phía Nam, xuôi theo ánh mặt trời chói chang vừa mọc, sẽ bao quát trong tầm nhìn của mình hầu như toàn bộ khu phố Thượng Hải cũ. Bên này sông Hoàng Phố, vẫn còn rất nhiều mái ngói rêu phong chen giữa những cao ốc chọc trời và những con đường thẳng tắp, thênh thang mới mở. Đến người Thượng Hải gốc cũng khó phỏng đoán nơi đây xưa kia từng là phường phố gì, những dinh thự một thời vang bóng nay chẳng biết khép nép ở góc nào bên cạnh những “tân lâu”, “đại hạ” mới toanh ngạo nghễ kia.

Buổi chiều, ngó về hướng Đông để khỏi bị lóa nắng, thì trước mặt bạn càng hiện lên rõ nét hơn dưới ánh mặt trời khu phố mới bên bờ Đông sông Hoàng Phố. Cao ngất nghểu và tưởng như nằm sát ngay mép sông là tháp truyền hìnhĐông Phương Minh Châu, niềm tự hào của dân thành phố. Rồi san sát những cao ốc khu tài chính ngân hàng hình thành chưa lâu, mà những người thích ví von khẳng định nó là Wall Street của Trung Quốc. Những xa lộ chạy tít tắp không biết về đâu bởi xa quá tầm mắt ta, nhưng nhờ các biển báo dẫn đường, bạn vẫn có thể chắc đấy là những trục dẫn về sân bay Phố Đông cực kì hiện đại mới được khai trương chưa lâu nhằm phục vụ khách vãng lai kịp theo đà phát triển của thành phố.

Người Thượng Hải mê mải làm ăn trong cuộc sống cạnh tranh thời hiện tại và say đắm hướng về tương lai, chẳng mấy ai quan tâm đến quá khứ chưa xa của thành phố. Vả chăng tuyệt đại bộ phận người Thượng Hải, cũng như của mọi thành phố khác lớn phổng lên với nhịp độ quá nhanh, họ chẳng phải là người gốc gác nơi đây. Kiến thức của họ về Thượng Hải xưa có lẽ không vượt quá phạm vi mấy bộ phim truyện nổi tiếng tối tối chiếu trên truyền hình.

Quá khứ chưa xa của Thượng Hải ngồn ngộn chi tiết gợi cảm. Nói “chưa xa”, bởi thời ấy cách hôm nay mới có trên dưới nửa thế kỉ, ăn nhằm gì so với lịch sử năm nghìn năm của đất nước vĩ đại này. Quá khứ vẫn hiện diện kia, cũng có khi trừu tượng mơ hồ, song nhiều cái vẫn tồn tại dưới dạng vật chất qua những công trình kiên cố và những di tích đang được trân trọng bảo tồn. Chẳng cần đi đâu xa, hãy nhìn xuống chân khách sạn Hải Vịnh này. Bạn trông thấy kia một chiếc cầu sắt cổ, mặt cầu quá hẹp nếu so với quy cách cầu đường thời hiện đại. Đó là Ngoại Bạch Độ Kiều bắc qua sông Dự Châu, đúng vào nơi nó nối với sông Hoàng Phố. Sát bên cầu, tòa nhà kiến trúc lối Tây phương đầu thế kỉ 19, phất phới lá cờ ba màu đỏ, trắng, xanh đen: Tòa Tổng lãnh sự quán của nước Nga đã tọa lạc ở đây từ thời chưa nổ ra Cách mạng tháng Mười năm 1917.

Trong thời gian một trăm năm mươi năm tồn tại, chiếc cầu sắt chứng kiến biết bao chuyện đổi thay, đủ để viết nên nhiều pho sách về những gì từng đi qua bên cạnh nó và ngang trên mình nó. Bởi Ngoại Bạch Độ Kiều là chiếc cầu nối liền khu biệt cư của người Anh với khu biệt cư người Mỹ, và trong chiến tranh Trung - Nhật nó là ranh giới giữa vùng quân Nhật chiếm đóng với vùng tô giới quốc tế được hưởng quy chế tự do bất khả xâm phạm. Tất cả mọi người dân Trung Hoa thời này ai có việc đi qua cầu đều bắt buộc phải ngả nón cúi đầu chào tên lính Nhật đứng gác ở trạm canh đầu mố cầu, nếu không muốn nó tống cho một quả đấm vào mặt hoặc xỉa mũi lê vào người. Có lần lính Nhật đã hung hãn ném một cụ già người địa phương xuống Dự Châu Hà, trước cái nhìn dửng dưng của đồng bọn và trong tiếng cười hô hố họa theo của bọn lính Anh đứng ở đầu cầu phía bên tô giới quốc tế, chỉ vì cái tội cụ không cúi đầu chào nó.

Qua khỏi chiếc cầu sắt này, ta theo đại lộ Trung Sơn xuôi về phía Nam, cũng chính là men theo dòng sông Hoàng Phố trên bờ con đê nổi tiếng xưa nay. Địa danh lịch sử đầu tiên ta gặp là Công viên Hoàng Phố lộng gió có từ thời xa xưa, đối diện với Công viên Phố Đông rộng lớn hơn mới mở mang sau này ở bờ sông bên kia. Công viên nằm ven mặt đê cạp đá, dân địa phương gọi là than - bãi sông hoặc bến sông - chẳng có gì đặc biệt lắm ngoại trừ vị trí tự nhiên thuận lợi của nó. Đứng nơi đây, tầm mắt bao quát một khoảng trời nước mênh mông, gió sông rời rợi giúp bạn tạm quên đi cái oi bức dữ dội của chiều hè. Sau lưng bạn, bên kia đường, san sát những công thự cao lớn, uy nghi, kiến trúc nửa cổ điển nửa hiện đại theo đúng mô hình phố xá bên Tây - mà trên thực tế nó cũng chẳng thua kém bất kì khu phố sang trọng nào ở đô thành London cổ kính hoặc Paris hoa lệ.

Công viên Hoàng Phố được nói đến nhiều vì nó thuộc tô giới quốc tế. Mọi sinh hoạt trong các khu nhượng địa này đều thuộc quyền sinh quyền sát của nhà cầm quyền nước ngoài, mà người dân lao động Thượng Hải thời trước thật khó hiểu nổi, chính quốc chúng ở nơi xa lắc xa lơ hùng mạnh đến mức nào mà một nhóm người dám sang làm vương làm tướng tại đất thiên triều này. Công viên xưa kia là nơi hóng mát, dạo chơi của những người sang trọng, đồng thời là chốn bàn bạc, cam kết, thực thi những phi vụ hợp pháp hoặc mờ ám giữa các đại gia tư bản hay phái viên ủy nhiệm của họ. Công viên ghi đậm một vết không bao giờ tẩy sạch trong lịch sử chủ nghĩa thực dân với tấm biển ngạo mạn: “Cấm chó và người Trung Hoa vào”. Chẳng ai bịa ra đâu. Nguyên văn chữ Anh chép rành rành giấy trắng mực đen trong Bộ luật vàng của “đế quốc Anh, nơi mặt trời không bao giờ lặn”. Dog and Chinese Not Allowed. Điều mỉa mai là công viên này được xây dựng nên và chăm chút hằng ngày bởi công quỹ, nghĩa là tiền của những người đóng thuế, trong đó người Trung Quốc giàu sụ sống trong tô giới đông gấp mấy trăm lần những tên thực dân và nhà kinh doanh da trắng nhập cư.

Ngày nay, uy nghi lẫm liệt giữa công viên là bức tượng đồng toàn thân của Nguyên soái Trần Nghị, người chỉ huy một Phương diện quân(2) giải phóng Thượng Hải và là vị thị trưởng đầu tiên của thành phố. Vị nguyên soái ngày đêm nhìn xuống hàng triệu người Trung Hoa và khách du lịch nước ngoài qua lại quanh cái đài cạnh mình, xây nên để kỉ niệm những chiến sĩ đã ngã xuống vì sự nghiệp khôi phục chủ quyền và phẩm giá đất nước.

*

Mọi sự bắt đầu từ một ngày hè oi bức nửa đầu thế kỉ mười chín. Thời kì này đất nước Trung Hoa dưới sự cai trị của triều đình Mãn Thanh ruỗng nát, lâm vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng. Chính sách bế quan tỏa cảng lỗi thời, xuất phát từ cái nhìn coi mọi người không phải Trung Hoa đều là kẻ hạ đẳng, là giống man ri cho dù họ hùng mạnh hơn mình, thì làm sao giữ cho đất nước được yên bờ cõi. Nhân danh quyền tự do giao thương, đế quốc Anh tìm mọi cách khuyến khích việc tuồn thuốc phiện mua từ Ấn Độ với giá rẻ mạt vào Trung Hoa bán giá cao - cao bao nhiêu cũng tiêu thụ hết vì thuốc phiện là mặt hàng bị thiên triều chính thức cấm đoán, không cho người trong nước được buôn bán lưu thông. Thương nhân Anh thu nguồn lợi lớn không thể tưởng tượng. Nền kinh tế Trung Hoa càng mau chóng kiệt quệ. Các sử gia châu Âu ghi nhận, vào những thập niên đầu thế kỉ 19, riêng thuốc phiện nhập khẩu chiếm một nửa kim ngạch ngoại thương của toàn nước Trung Hoa thời ấy.

Sự phản ứng của nhà cầm quyền Mãn Thanh đã thiếu cân nhắc lại mang tính kẻ cả cố hữu của triều đình. Tháng 6 năm 1840, một viên quan to là Tổng đốc Lâm Tắc Từ bất thần ra lệnh tịch thu và thiêu hủy hơn hai vạn hòm thuốc phiện do Công ti Đông Ấn Độ của người Anh nhập khẩu, tạo nên cơ hội ngàn vàng cho đế quốc Hồng Mao can thiệp. Nhân danh quyền tự do giao thương quốc tế bị vi phạm, chúng ngang nhiên phát động cuộc chiến tranh xâm lược mà lịch sử sẽ gọi là Chiến tranh thuốc phiện. Thành phố Quảng Châu bị bao vây. Thị trấn Định Hải ở phía Nam Thượng Hải nhanh chóng thất thủ. Phóng viên tờ Times xuất bản tại London hớn hở đưa tin: “Lần đầu tiên quốc kì Anh tung bay trên một mảnh đất của Đế quốc Trung Hoa. Ngày Chủ nhật mùng năm tháng bảy vừa qua (năm 1840), Chu Sơn đã rơi vào tay người Anh. Như vậy là từ nay có thêm một điểm cư dân nữa ở Viễn Đông được cộng vào lãnh địa Vương triều nước Anh Cát Lợi của chúng ta!”.

Tháng sáu năm 1842, hạm đội Anh dưới quyền chỉ huy của Phó Đô đốc William Parker ngang nhiên nã đại bác vào pháo đài Ngô Tùng. Báo Illustrated London News tường thuật cuộc đánh chiếm Thượng Hải lần ấy như sau: “... Chiến hạm Nemensis vẫn tiếp tục pháo kích thành phố Thượng Hải (mặc dù) đã bị quân ta chiếm được. Các dinh thự bị bốc cháy, các kho lương thực của chính phủ được mở tung cho dân chúng vào hôi của. Quân chính phủ Trung Hoa đã rút lui, thế nhưng đại pháo của quân ta vẫn tiếp tục bắn phá không ngớt thêm hai tiếng đồng hồ nữa...”.

Một trang lịch sử đầy nghịch lí của Thượng Hải bắt đầu từ những trận pháo kích vô tội vạ ấy.

Người Anh ghé được một chân lên lãnh thổ Trung Hoa của thiên triều. Tháng mười một năm 1842, khi viên lãnh sự đầu tiên của Anh, Đại úy George Balfour đến Thượng Hải nhận việc, trong toàn thành phố này vẻn vẹn mới có hai mươi ba gia đình người Anh. Trong thập niên tiếp theo, mới có nhiều nghìn người Anh khác từ chính quốc hoặc từ các nơi khác trên thế giới theo nhau đổ về Thượng Hải, và thiết lập nên ở đây một lối sống xa lạ. Tuy nhiên, trong thâm tâm đâu có mấy người Anh hồi ấy nghĩ tới chuyện “đến đây thì ở lại đây”. Chưa mấy ai nghĩ Thượng Hải rồi sẽ trở thành một mảnh đất hứa. Một thương nhân phát biểu thẳng thừng với viên lãnh sự Anh: “Tôi hi vọng trong vòng hai hoặc ba năm, kiếm được một đống tiền rồi chuồn đi nơi khác. Bởi vậy đối với tôi, có là vấn đề gì nếu sau khi tôi giã từ nơi đây, Thượng Hải bị thiêu rụi bởi hỏa hoạn hay đắm chìm trong lũ lụt? Xin ông chớ có hi vọng những người ở vào địa vị chúng tôi lại chịu kéo dài cuộc lưu đày của mình nơi khí hậu khắc nghiệt độc hại cho sức khỏe này vì sự phồn vinh của hậu thế. Chúng tôi là những người chuyên đi kiếm tiền, những con người thực dụng. Nghề nghiệp của chúng tôi là làm sao kiếm được tiền, càng nhiều, càng nhanh, càng tốt, (rồi mau chóng chuồn đi nơi khác)...”.

Những người phương Tây đầu tiên đến lập nghiệp lâu dài trong các vùng tô giới Thượng Hải, ở bờ Tây sông Hoàng Phố hồi thế kỉ 19, họ là ai? Trước hết dĩ nhiên là người Anh, người Mỹ, người Pháp... trong số đó không ít kẻ phiêu lưu. Sau khi Nhật Bản đánh thắng vang dội cuộc chiến tranh Trung - Nhật năm 1894, nhiều người từ các đảo Phù Tang chật chội đổ xô đến Thượng Hải. Rồi tiếp đó, sau Cách mạng tháng Mười Nga thành công, đến lượt những người Nga trắng chạy trốn khỏi đất nước họ, tràn sang đây để khỏi phải trả lời trước pháp luật về tội lỗi của mình. Tiếp nữa là làn sóng những người Do Thái vốn nổi tiếng nghề thương mại, di cư tránh chính sách diệt chủng của chủ nghĩa phát xít do Hitler cầm đầu. Những cộng đồng đông đảo, nguồn gốc và văn hóa khác nhau ấy đã cùng tạo nên bộ mặt đặc thù của Thượng Hải, tạo dựng nhiều thành phố nhỏ trong một thành phố lớn, những Tiểu Paris, Tiểu Tokyo, Tiểu Vienna... Đặc biệt là các khu tô giới của nước ngoài, ở đó bọn thực dân da trắng cùng bầu đoàn thê tử và tay chân của họ sống trên đất nước Trung Hoa mà không thèm đếm xỉa đến luật pháp Trung Quốc; nếu trước kia dưới thiên triều, mọi người ngoại địa đều bị coi là mọi rợ, man di thì nay đến lượt những người da trắng coi người bản địa và những ai không tóc quăn mũi lõ đều thuộc giống người hạ đẳng, kém văn minh...

Trong các khu nhượng địa chính quyền Mãn Thanh bấm bụng cắt cho người phương Tây, thì để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử phát triển kinh tế thương mại thành phố Thượng Hải có lẽ là tô giới Anh - Mỹ (còn gọi là tô giới quốc tế, sau khi hai vùng này hợp nhất vào năm 1863), còn việc truyền bá rộng rãi văn hóa mang sắc thái Tây phương trong lối sống Thượng Hải lại do tô giới Pháp là chính.

*

Khu tô giới Anh kéo dài dọc theo sông Hoàng Phố, bắt đầu từ Dự Châu Hà nơi có cây cầu nổi tiếng Ngoại Bách Độ Kiều đến một con lạch có tên là Dương Linh Bang (bang là con sông nhỏ). Từ đây là phần tô giới Pháp. Tô giới này chạy mãi đến tận chân thành cổ Thượng Hải. Con bang ấy nay không còn. Nó đã được san lấp để làm thành một đại lộ. Và bởi đại lộ này thuộc “tô giới Anh”, dĩ nhiên người Anh lấy danh hiệu một nhà vua của mình đặt tên cho nó: Edward VII Str. Người Pháp chẳng có lí do gì để không chấp thuận. Song, làm sao có thể cho phép ngôn ngữ của Shakespeare lấn lướt văn từ của Victor Hugo? Bởi vậy, cùng một tên đường ấy, mặt phố bên kia mang bảng dẫn đường viết theo tiếng Anh: Edward VII Street, ở mặt phố bên này, thuộc tô giới Pháp, người Phú Lang Sa viết theo cách của mình: Rue Edouard VII. Ngày nay hai tấm biển ganh đua nhau ấy dĩ nhiên không còn nữa, dành chỗ cho tấm biển mang mấy chữ Hoa: Diên An Đông lộ.

Người Anh, người Pháp, người Mỹ, người Nhật vừa ghé được chân lên Thượng Hải thì đua nhau bành trướng rẻo đất của mình. Tô giới Anh, theo điều ước, thoạt tiên chỉ rộng có một dặm vuông. Thế mà xoay xở một hồi, thời gian sau, nó phình ra rộng gấp hơn tám lần. Tô giới Pháp lúc đầu còn khiêm tốn hơn. Vẻn vẹn một phần tư dặm còm. Nơi làm việc của viên lãnh sự Pháp còn phải đặt trong một ngôi nhà thuê lại của một linh mục truyền giáo ở bờ Nam con lạch Dương Linh. Nhưng làm sao người Pháp chịu kém người Anh cơ chứ? Ấy thế mà họ phù phép, ít lâu sau phần đất nhường cho họ nở ra rộng gấp mười sáu lần, tới bốn dặm vuông. Đến nước này thì nhà cầm quyền Trung Hoa không thể không lên tiếng. Tiếc rằng mọi sự đã an bài. Hệ thống cơ sở hạ tầng điện, nước, giao thông... đã được lắp đặt, do nước ngoài xây dựng, quản lí và thu lãi, không dừng lại trong phạm vi tô giới mà còn vươn xa ra phục vụ cả một phần thành phố. Dĩ nhiên nước ngoài giành quyền tiếp tục kinh doanh, tiếp tục thu phí, tiếp tục hốt lãi, cho dù về danh nghĩa vẫn là kinh doanh trên đất Trung Hoa... Chính quyền làm khó dễ với họ thì một phần dân Thượng Hải lấy đâu ra nước sạch mà dùng, điện để chiếu sáng?

Sự đời chỉ đổi thay cơ bản sau khi thành lập nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, tháng mười năm 1949.

Không thể phủ nhận chủ nghĩa tư bản phương Tây đã góp phần làm cho Thượng Hải trở thành một trung tâm kinh tế thương mại nổi tiếng trên toàn thế giới. Người Trung Hoa thời trước nói đến Thượng Hải, đến con người và sản vật được làm ra ở đây, là nói đến cái gì lịch sự, hiện đại, cải tiến, tân kì, chất lượng tốt, mang hơi hướng Tây phương... Mua hàng hóa made in Shanghai bạn có thể yên tâm về chất lượng và mẫu mã. Thời trang Trung Quốc khởi đầu từ Thượng Hải, giống như thời trang Pháp là thời trang Paris. Ăn mặc kiểu Thượng Hải đối với người Trung Quốc thời ấy đồng nghĩa với trang phục hào hoa.

So với tiêu chuẩn Trung Hoa về không gian và lịch sử, Thượng Hải là một thành phố mới, chỉ có mấy trăm năm. Người bản địa vốn chiếm phần nhỏ trong cư dân thành phố. Thượng Hải là đất hốt bạc và ăn chơi của giới tư bản phương Tây, là nơi nhiều nhà doanh thương Trung Quốc tài năng phất lên nhanh chóng, là nơi nông dân nghèo các vùng lân cận đổ về tìm kiếm công ăn việc làm, là nơi xã hội đen tồn tại ngang nhiên và phổ biến. Và đương nhiên cùng với đà phát triển công nghiệp, là một trong những cái nôi sớm nhất của vô sản Trung Hoa. Thượng Hải lừng danh là “Paris ở phương Đông”, “Thủ phủ của các tài công”, đồng thời mang tiếng nơi ấy cũng là “Chốn thiên đường của những kẻ phiêu lưu”, “Ổ đàng điếm trên châu Á” là do vậy.

Tuy nhiên sẽ rất sai lầm nếu nghĩ rằng sự hoành tráng của Thượng Hải mới bắt đầu có từ khi có người Âu Mỹ đến lập nghiệp. Thành phố này vốn là một thương cảng quốc tế lớn từ ba trăm năm về trước. Theo ghi chép của các thương nhân và nhà truyền giáo châu Âu, đầu thế kỉ 18, mỗi tuần đã có không dưới bốn trăm tàu buồm lớn đăng kí ghé thương cảng này - ấy là chỉ tính được những tàu “có đăng bạ”. Ngay trước khi Thượng Hải bị ép mở cửa cho nước ngoài tự do giao thương, khối lượng vận chuyển hàng hóa của Thượng Hải đã ngang ngửa, nếu không muốn nói là vượt trội hơn khối lượng hàng bốc dỡ ở thương cảng London cùng thời.

Du khách các nơi ngày nay đến Thượng Hải, thế nào cũng thu xếp để thăm viếng khu phố cổ, mua sắm ở nơi buôn bán cực kì sầm uất mang cái tên lạ là Miếu Thành Hoàng, hay thơ thẩn dạo chơi trong Dự Viên, khu vườn cảnh tư nhân xây dựng từ thế kỉ 16, không thuộc tài sản các vương triều và vì vậy có thể nói là có một không hai ở đất nước thiên triều.

Đặc điểm của khu phố cổ Thượng Hải là những đường phố trục khá rộng, hai bên chĩa ra như xương cá với cơ man là ngõ là ngách hẹp sâu tít mù. Hai bên những ngõ, ngách này là những ngôi nhà nhỏ, phần lớn một hoặc hai tầng, nhiều nhà nay còn giữ được mái ngói rêu phong. Mỗi nhà là một cái ống hun hút nhờ nhờ ánh sáng, có trời biết được có gì chứa ẩn nơi tận cùng của nó. Thỉnh thoảng chen vào giữa những nếp nhà sin sít ấy là một ngôi chùa phất phơ cây phướn, một cái miếu hoặc từ đường trang trí rồng phượng rối rắm. Gian mặt tiền các nhà ở là cửa hàng, văn phòng giao dịch, tửu điếm, trà quán, hiệu ăn... Cửa hàng nào cũng luôn luôn đầy ắp hàng hóa, tửu điếm, trà quán nào cũng đông khách ồn ào từ sáng tới khuya, chùa miếu từ đường nào cũng ngột ngạt khói hương quanh năm suốt sáng. Đường ngõ nào cũng ngổn ngang xe cộ chậm rãi len lách qua khách bộ hành đang nghiêng ngó giữa lòng đường.

Khách du lịch từ phương xa đến có thể mua sắm hàng hóa lặt vặt, văn hóa phẩm hoặc vật kỉ niệm như hàng thêu tinh tế, tượng đá đủ màu chế tác tinh xảo, với giá rẻ đến bất ngờ. Có điều xin lưu ý trước, hàng mua ở Miếu Thành Hoàng chẳng có gì bảo đảm made in Shanghai đâu.

Chen lấn, ngó nghiêng, mặc cả kì chán, cho đến khi mỏi nhừ đôi chân thì bạn có thể dừng lại, đưa tay đẩy bất kì một cánh cửa nào bên trên có treo chiếc đèn lồng lụa điều muôn thuở, dấu hiệu để nhận biết tửu quán, trà lâu. Không phải đã được vào ngay nhà hàng đâu, mà thường còn phải leo lên một cầu thang hẹp. Bạn sẽ gật đầu ra hiệu chào qua ông chủ béo tốt ngồi canh ở cửa, trước khi bước vào gian gác sàn gỗ cót két theo mỗi bước chân. Những người sành ẩm thực tại khu phố cổ thường đến sớm, trước giờ đông khách để dễ kiếm được chỗ ngồi. Nhưng cho dù bạn cẩn thận đến đâu, vẫn có những người đến trước và chiếm hết những nơi thoáng đãng rồi. Còn những ai quen giờ giấc bên Tây, nghĩa là chỉ dùng bữa sáng từ sau chính ngọ trở về chiều, thì xin các bạn vui lòng xếp hàng. Những ông comlê, càvạt đạo mạo kiên nhẫn nối đuôi sau các cô đầm choai choai áo thun, quần soọc, ba lô lếch tha lếch thếch, thỉnh thoảng hàng người lại phải nép sát vào nhau nhường lối cho khách vừa dùng xong bữa đi ra, cảnh tượng ấy trông đến là hay. Có điều cầm chắc là bạn đã đến đây sẽ được ăn thực phẩm tươi sống chế biến tuyệt vời, với giá rẻ đáng ngạc nhiên và nhất là được phục vụ nhanh... như điện, chắc hẳn để bù vào chỗ bạn mất công xếp hàng chờ. Khách vừa buông đũa chưa kịp đứng lên, đã có hai người hầu sẵn, một anh cầm chiếc khăn trải bàn sạch, một chị ôm chồng đĩa, bát, li, thìa sán vào thay ca. Cảnh ấy ít ra cũng làm lóe lên niềm hi vọng ở dãy người rồng rắn là sắp đến lượt mình rồi.

Nếu có thời giờ nhẩn nha, mời bạn ghé trà quán Hồ Tâm Đình - đình xây giữa lòng hồ, đúng như tên gọi. Trà quán này có mặt ở tất cả mọi cuốn sách hướng dẫn du lịch về Thượng Hải xuất bản bên Mỹ bên Anh. Hồ không lấy gì làm rộng, độ sạch của nước rất đáng nghi ngờ. Đình thực ra là mấy nếp nhà cổ áp sát vào nhau, cái hình vuông, cái lục lăng, cái bát giác, nhà nào cũng có mái đao cong, chóp nhọn và lợp ngói lưu li. Đình xây trên các cọc nguyên sơ chắc vốn bằng thiết mộc, nay phải gia cố thêm bê tông cốt thép mới chịu đựng nổi bước chân hàng vạn người hằng ngày lui tới. Mọi lan can, cửa giả đều chạm trổ tinh vi, phủ lớp sơn đã bóng lộn càng thêm mượt mà nhờ thấm đượm mồ hôi tay của triệu thực khách. Gọi là đình, nhưng gió không lọt vào. Mọi phòng ốc đã lắp kính kín mít để sử dụng máy điều hòa không khí, chống sự oi nồng gay gắt ngày hè. Để từ cổng đi vào tận đình, bạn phải chậm bước trên chiếc cầu gỗ dựng là là mặt nước, hai bên có lan can tiện cũng bằng gỗ đẹp. Cầu gấp đủ chín khúc - chắc hẳn để tăng thêm cảm giác về độ dài vì mặt hồ chẳng lấy gì làm rộng, và cũng có lẽ vì số chín là con số hên đối với người phương Đông chăng.

Vườn cây cảnh Dự Viên thật sự là một thắng cảnh. Đây là công trình cầu kì của một vị đại thần họ Phan nào đó vào thế kỉ 16 tạo dựng lên. Vì vậy con rồng dài lê thê đắp nổi trên bờ bức tường thành bao quanh khu vườn rộng thênh thang chỉ có ba móng mà thôi. Một khu đất rộng với những lối đi không thể đoán trước, sẽ lần lượt hé mở để du khách bất ngờ thưởng thức những công trình xây dựng: nhà cửa, đình cầu, nơi hóng gió, chỗ ngâm thơ mọc lên giữa suối, khe, núi, động cùng bao nhiêu cây kì, cỏ lạ, hoa quý... Nghe đồn xưa kia vườn có cả chim muông. Có một khối đá thạch bích đồ sộ được chở đến từ miền Nam Trung Hoa xa xôi cách trở. Tương truyền, một vị hoàng đế triều Bắc Tống đam mê sưu tầm những vật lạ trên đời; tảng đá kì thú này vốn được trời sinh ra từ đâu đó tận miền núi rừng hiểm trở tỉnh Quý Châu hoặc Vân Nam thuộc miền Tây Nam Trung Quốc. Theo lệnh vua, nó đành phải tỉnh giấc vạn năm mà trườn mà lội lên cho tới chốn kinh kì. Vừa đến sông Hoàng Phố thì chẳng may gió bão đánh chìm bè... Khối đá chìm nghỉm xuống đáy sông. Chẳng có cách gì cứu vật lạ để đưa nó đến tận kinh đô, cũng như chẳng ai làm được gì trước sự suy vong của triều đình Bắc Tống. Khối đá nằm yên đấy mấy thế kỉ. Sau này, họ Phan bỏ tiền ra mua, và phải phá dỡ cả một mảng tường để chuyển vào đặt trong vườn Dự của mình.

Đến lượt Phan tộc sa sút, Dự Viên rơi vào hoang phế. Tới giữa thế kỉ 18, một số nhà doanh thương tai mắt trong thành phố cám cảnh biển dâu, đứng ra quyên góp lấy tiền khôi phục và tu bổ khu vườn như hiện nay.

Khu phố cổ Thượng Hải xưa kia có thành cao hào sâu bao bọc. Khoảng giữa thế kỉ 16, thời kì Thượng Hải bắt đầu hưng thịnh, sông Hoàng Phố là ngõ giao thông với nước ngoài, đồng thời cũng là nơi bọn hải tặc từ phía Đông thường xuyên vào cướp phá. Mùa xuân năm 1553, trong vòng hai tháng, bọn cướp từ các đảo phía Đông năm lần tập kích vào cướp bóc. Mùa thu năm ấy, nhà cầm quyền phải đi đến quyết định táo bạo xây thành cao đào hào sâu bảo vệ dân an cư lạc nghiệp.

Thành Thượng Hải xưa dài năm kilômét, cao hơn tám mét. Thành có sáu cổng đêm đêm đóng lại sau canh hai; không kể những cống thoát nước đồng thời là những ngõ giao thông đường thủy và cũng có thể đóng mở khi cần. Trên thành dựng hai tháp canh cao và trổ đúng ba nghìn sáu trăm lỗ châu mai. Chung quanh thành có hào sâu bao bọc. Một kiến trúc phòng vệ thật sự ghê gớm. Mà quả thật, nhờ có thành này, nạn hải tặc đột kích vào cướp phá dân lành bị chặn đứng.

Thành cổ tồn tại ba trăm năm mươi chín năm, mãi cho đến năm thứ hai sau khi thành lập Trung Hoa dân quốc (1912) nó mới bị san bằng. Thành cũ trở thành con đường vành đai. Du khách ngày nay chạy xe trên con đường vòng tròn khó mà nhận biết nếu không được giới thiệu trước là chúng ta đang đi trên mặt tường thành. Đến người Thượng Hải gốc còn không rõ nguồn gốc của nó nữa là.

Mặc dù mấy thập niên trở lại đây Thượng Hải có bước phát triển và hiện đại hóa rất mạnh mẽ, nhưng khu phố cổ về cơ bản vẫn không bị biến dạng. Đương nhiên không thể thiếu những cải tạo cần thiết như mở mang đường sá, nâng cao kết cấu hạ tầng... Quy hoạch đúng đắn hướng sự mở rộng thành phố sang phía Đông sông Hoàng Phố nơi đất đai chua mặn còn bạt ngàn, tạo điều kiện cho khu phố cổ giữ được cảnh quan, phong thái và hương vị đặc biệt Trung Hoa cổ kính của nó.

*

Sự phồn thịnh của thành phố Thượng Hải thể hiện rõ nét nhất ở khu phố cũ, nơi xưa kia có các tô giới nước ngoài. Đường Nam Kinh (tên cũ là Garden Lane), gợi nghĩ tới những lanes quen thuộc ở kinh thành London nhưng rộng rãi hơn nhiều. Có người còn muốn ví nó với đại lộ Champs Elisées ở thủ đô Paris. Nam Kinh chắc hẳn là một con đường đẹp nhất, và có lẽ vào loại dài nhất ở thành phố cũ, nay chia thành Nam Kinh Đông lộ và Nam Kinh Tây lộ. Hai mươi sáu đường phố khởi phát từ Nam Kinh lộ đổ xuống phía Nam đến tận khu phố cổ, tạo thành những ô bàn cờ phố xá đẹp đẽ tiện nghi với cuộc sống ngày đêm sôi động.

Đường Nam Kinh khởi đầu từ trước công viên Hoàng Phố, cạnh một tòa nhà bề thế và sang trọng: Khách sạn Hòa Bình - Peace Hotel. Dưới cái tên yên bình, khách sạn mới bao gồm hai cánh lớn, ngày xưa là hai khách sạn riêng biệt, bên này là Palace Hotel và bên kia Cathay Hotel, những “đại hạ” khi vừa xây cất được báo chí Anh trân trọng quảng cáo là “những hòn ngọc của ngành khách sạn thế giới tại Viễn Đông”. Cùng một dãy với khách sạn Hòa Bình và cũng ngửa mặt đón gió sông Hoàng Phố là những công trình kiến trúc rất đẹp tạo cho khu phố này của Thượng Hải dáng dấp cổ điển Âu châu. Ngày nay đó là Tòa thị chính và trụ sở Hội đồng nhân dân thành phố, nhà làm việc của Hải quan, cửa hàng Bách hóa tổng hợp (xưa có tên là The Sun, một trong bốn công trình lớn Big Four của thành phố cũ), và khách sạn Đông Phương (vốn là Shanghai Club vang bóng một thời). Cạnh trụ sở Ngân hàng Trung Quốc còn có nhiều ngân hàng lừng danh thời trước, nay đã thay tên đổi chủ: Hongkong and Shanghai Bank, the Oriental Bank, the Mercantile Bank, the Chartered Bank, le Comptoir d’Escompte de Paris... những cái tên đến là rối rắm và xa lạ đối với người Thượng Hải thời nay.

Cũng như nhiều trung tâm thành phố lớn khác trên thế giới, đường Nam Kinh có một quãng dành riêng cho người đi bộ dạo chơi và mua sắm hàng hóa. Vỉa hè được dỡ bỏ, mặt đường lát đá nhẵn thín tràn vào tận cửa các cửa hiệu nhà hàng hai bên. Du khách tha hồ thả bộ, thoải mái quá bước vào bất cứ hiệu nào mà nhìn ngắm hàng họ. Những người bán hàng đứng khuất không biết ở một nơi nào lặng lẽ quan sát động thái của khách, họ chỉ xuất hiện để niềm nở chào mời khi bạn thoáng tỏ nhu cầu mua thức gì đấy. Ở đây đúng là trên trời dưới hàng hóa - trời đã hẹp lại, vì bị các nhà cao tầng đua nhau vươn lên lấn lướt.

Đặc biệt nhộn nhịp là những dịp hội hè truyền thống của người Trung Hoa. Phố Nam Kinh ngày nay không chỉ có ông tây bà đầm đi du lịch. Phần lớn là các nhà doanh nghiệp và nhân dân lao động. Tôi có dịp đến đây đúng vào dịp Quốc khánh Trung Quốc, và lần ấy may sao trùng hợp với tiết trung thu. Công viên Hoàng Phố, quảng trường Nhân Dân, đường Nam Kinh cũng như các phố lớn khác ở Thượng Hải tràn ngập người từ khắp nơi đổ về thăm Thượng Hải. Họ là công nhân viên chức, là những người làm công ăn lương tranh thủ dịp nghỉ bắc cầu dài hơn một tuần lễ để thăm viếng đó đây. Nhiều đôi vợ chồng mang theo con nhỏ, có khi là cả gia đình. Ông bà, con cái, chị em quây quần vừa đi chơi vừa lo lắng chăm chút một hoàng tử tí hon, bởi cả hai bên nội ngoại có mỗi một mụn ấy. Chỉ thấy người và người ngược xuôi đi lại trong ánh đèn huỳnh quang trang trí rực rỡ xanh đỏ tím vàng và những chớp sáng hầu như không lúc nào ngơi của đèn máy ảnh. Thời buổi vật liệu ảnh sản xuất trong nước bày la liệt với giá phải chăng, những chiếc máy ảnh tối tân tuy mang tên Nhật tên Mỹ nhưng toàn lắp ráp nội địa, chơi ảnh không còn là đặc quyền của giới thượng lưu, ai dại gì chẳng cầm theo cái máy nắm gọn trong lòng bàn tay, biết đâu rồi chẳng ngáp được một vài pô độc đáo mang về khoe với bạn bè chuyến viếng thăm nơi đô hội phồn hoa nhất nước.

Tuy nhiên, theo những người am hiểu Thượng Hải thời xưa, đại lộ Nam Kinh (Garden Lane do người Anh quản lí) sầm uất nhưng chưa hẳn là sang trọng. Nam Kinh là phố tài chính ngân hàng, phố đầu tư kinh doanh. Đến phố Nam Kinh là để tìm cơ hội làm giàu. Còn muốn phô trương sự hào hoa phong nhã, muốn chơi bời điệu nghệ phải sang bên tô giới Pháp. Tiêu điểm của khu này là con đường thẳng tắp, còn dài và thẳng hơn cả Garden Lane, trước đây có nghịch lí là mang tên dữ dằn một vị thống soái thời thế chiến thứ nhất - Avenue du Maréchal Joffre. Tên phố này nay vẫn giữ hơi hướng trận mạc nhưng ý nghĩa hoàn toàn khác: Hoài Hải lộ - Hoài Hải là một trong những chiến dịch oanh liệt nhất của quân dân Trung Hoa thời chiến tranh giải phóng. Đường Hoài Hải dài ngút mắt, cũng chia thành Hoài Hải Đông lộ, Hoài Hải Tây lộ để tiện đánh số nhà. Tôi ngờ là cầm quyền Pháp ở Thượng Hải thời xưa hẳn tưởng nhớ đô thành chính quốc họ khi nghĩ ra cái tên nhà binh này, bởi hơn một nửa trong số mười hai đại lộ chầu về Khải hoàn môn hiện tại ở Paris vẫn mang tên các vị thống chế, vậy mà chẳng được tiếng là những đường phố giàu có sang trọng nhất đó sao. Người ta đến Avenue Joffre không phải tìm sắm gươm đao mà để ngắm thời trang mới nhất của Paris, để nhìn người đẹp lượn lờ mua bán, có khi chỉ để lười biếng nhâm nhi một li cognac chính gốc Fine Champagne hoặc một tách cà phê phin arabica thơm lựng nhập khẩu mãi từ nước Braxil tận cùng ở phương Nam lục địa Mỹ châu. Phần đông họ là những người thừa tiền sẵn của nên đến đây để... chẳng làm gì cả, trừ việc giết thời giờ một cách tốn kém.

Chiều lòng hiếu kì méo mó nghề nghiệp của tôi, anh bạn nhà báo Trung Quốc vui lòng dẫn chúng tôi đến xem tận mắt một tòa nhà Tây kiến trúc cổ điển nằm trên đường Hoài Hải. Đây là hiệu Café Renaissance đặc biệt trang nhã một thời vang bóng, nay vẫn duy trì thương hiệu cũ. Người ta kể lại rằng những chàng trai cô gái chạy bàn ở đây thời trước thế chiến, tuy vóc dáng không còn trẻ nhưng vẫn giữ được cốt cách hào hoa, toàn là quý tộc Nga chính cống. Những người mà nghề nghiệp không cho phép được lắm lời, họ không thể bắt chuyện trước mà chỉ mong sao có vị khách hạ cố hỏi thăm để được dịp thổ lộ rằng họ đích thực là những bá tước và hầu tước phu nhân từng có cuộc sống huy hoàng đích thực ở cố đô Saint Petersbourg hay thành phố Moscou nơi có điện Kremly, chẳng qua vì thời thế đổi thay mà sa cơ lỡ bước đến chốn Viễn Đông nóng nực ẩm ướt này.

Anh bạn tôi kể, thời trước chiến tranh thế giới thứ hai, hiệu cà phê này lúc nào cũng đông khách vì người ta tranh nhau đến đây để thưởng thức giọng hát vàng của danh ca Nga Alexander Vertinsky, người từng là một (trong vô vàn) bạn tình của ngôi sao màn bạc Marlene Dietrich. Bậc nam danh ca ấy, theo lời anh ta thề thốt, từng vào Cung điện Mùa Hè, Cung điện Mùa Đông như cơm bữa, mang tài năng thiên phú phục vụ Nga hoàng cùng các vị danh gia tiếng tăm nhất đế quốc Đại Nga. Anh chàng đến Thượng Hải không còn một đồng xu dính túi, sau khi đã nếm đủ mùi thất bại ở Paris, New York và Holliwood. Dù sao con người tài hoa này rốt cuộc cũng được sao Thái Bạch kim tinh chiếu mệnh. Cuối cùng anh vẫn được trở về Moscou theo lời mời của đích thân Đại Nguyên soái Stalin, một thính giả hâm mộ giọng hát của anh - vẫn theo lời quả quyết của Alexander - để sắm vai chính không tìm ai thay thế nổi trong vở opéra Trà hoa nữ thắm đượm chất trữ tình. Câu chuyện ấy đích thực đến đâu, không ai dám chắc, bởi chính anh bạn tôi cũng chỉ được nghe người ta kể lại.

Thượng Hải vốn là một nơi có phong trào quần chúng đấu tranh mạnh mẽ vì độc lập dân tộc, chống cường quyền. Là một trung tâm kinh tế lớn, Thượng Hải có đội ngũ công nhân sớm trưởng thành về chính trị. Các nhà cách mạng lợi dụng quy chế các khu tô giới nước ngoài - nơi cảnh sát và quân đội của nhà cầm quyền Trung Quốc thời ấy không được phép vào - để né tránh sự quấy rầy của bọn phản động. Chủ tịch Mao Trạch Đông hoạt động ở Thượng Hải vào những năm 1924-1926. Quanh ngôi nhà Chu Ân Lai cư trú vào đầu những năm bốn mươi của thế kỉ trước ở phố Massenet (nay là Tân An lộ) lúc nào cũng nhung nhúc bọn đặc vụ Nhật Bản và Quốc dân đảng rình mò.

Một ngôi nhà cũ khác gần công viên Hoài Hải mà tôi đã lần mò tới thăm cho bằng được ngày nay trở thành một di tích lịch sử xếp hạng quốc gia. Tháng bảy năm 1921, ngôi nhà mang biển số 106 phố Wantz (nay đánh số mới 76) là nơi họp Đại hội thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc. Khách tham quan ngày nay vẫn có thể nhìn thấy nguyên trạng cái bàn trên bày mười hai chén trà và hai cái gạt tàn thuốc lá. Thật ra, cuộc họp ấy vừa bắt đầu được ít lâu thì cảnh sát Pháp đã ập vào. Các đại biểu hối hả rút về Hàng Châu tiếp tục công việc của mình trên một chiếc thuyền tạm mướn.

Một ngôi nhà khác nữa, tọa lạc số 29 phố Molière, là nơi vị Tổng thống đầu tiên của Trung Hoa dân quốc Tôn Dật Tiên sống cùng gia đình, nay cũng trở thành nhà lưu niệm. Trên bức tường gạch trần xây theo phong vị kiến trúc ănglê, tôi nhìn rõ tấm biển đề mấy đại tự khẳng định nơi đây đích thị Tôn Trung Sơn cố cư. Chính tại ngôi nhà khiêm nhường này chàng sĩ quan trẻ Tưởng Giới Thạch lần đầu gặp và đam mê luôn người đẹp Tống Mỹ Linh. Lễ thành hôn của họ sẽ được tiến hành phô trương trong khung cảnh xa hoa tại phòng khiêu vũ Hotel Majestic thuộc tô giới Pháp, tháng mười hai năm 1927.

Nơi họp Đại hội thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc (1921)

*

Một quán giải khát bình dân đầu công viên Hoàng Phố. Mấy cái bàn, mươi chiếc ghế nhựa rẻ tiền kê ngay dưới chân chiếc cầu vượt dành cho khách bộ hành từ bờ sông sang bên kia đại lộ Trung Sơn. Chúng tôi ghé vào đây không phải bởi nhu cầu giải khát mà chỉ vì nhìn thấy mấy chiếc ghế, có thể là nơi tạm cho đôi chân lội bộ đã mỏi nhừ được nghỉ ngơi chốc lát. Hơn nữa, đây cũng là địa điểm lí tưởng ngắm nhìn mặt sông Hoàng Phố mà không phải chen lấn. Đê ở quãng này rất cao, tầm nhìn chúng tôi chỉ hơi bị hạn chế bởi một lan can sắt làm hàng rào bảo vệ khách bộ hành.

Nhà cũ của Tôn Dật Tiên

Chị chủ quán đẫy đà cùng cô phục vụ trẻ lăng xăng săn đón. Bàn bên cạnh chúng tôi là một gia đình - thoạt nhìn tôi đã đoán không sai. Hai vợ chồng đứng tuổi. Cô công chúa duy nhất. Người đàn ông cao to, lực lưỡng, thái độ đầy tự tin, dáng dấp như một hảo hán trong truyện xưa. Cô gái dáng người cao thô nhưng cố giữ cho gầy đúng mốt ngày nay, thoải mái trong bộ quần jeans áo bó, lưng tòn ten chiếc ba lô nhỏ xíu và nhẹ tưng đeo chỉ để làm cảnh. Khuôn mặt bà mẹ, ngược lại, hiền lành chất phác. Sống mũi cao thanh tú, đôi mắt sâu và xa xăm, vầng trán hẹp, từa tựa vẻ người vùng Trung Á.

Người đàn ông cởi mở, chỉ một lát sau đã chuyện trò rôm rả với anh bạn Trung Quốc cùng đi với chúng tôi. Bạn tôi quay lại giới thiệu, đây là một sĩ quan quân đội đồn trú mãi ở tỉnh Tân Cương miền Tây Bắc, cùng gia đình du lịch nhân kì nghỉ phép năm. Lần đầu tiên tới Thượng Hải. Ông đang phát biểu cảm tưởng về thành phố này. Đại thể khen ít chê nhiều. Chê giá đắt, tinh thần phục vụ kém, ấy thế mà động đến thứ gì cũng đòi tiền; muốn đi tới đâu, vào xem cái gì cũng chẳng tránh khỏi xếp hàng chờ đợi... Vâng, từ thủ phủ Urumsi tỉnh Tân Cương đến miền Giang Nam này, đường sá xa xôi diệu vợi lắm. Chúng tôi đã đi máy bay, đi xe lửa, đi ô tô... Nhưng, nghỉ phép năm cả một tháng ròng. Chi phí tàu xe ăn ở đã có quân đội trang trải. Dại gì không cho vợ con đi theo để biết thêm đất nước Trung Hoa vĩ đại. Cháu là sinh viên đang theo học ngành y ở Trường Đại học Tây An, tỉnh Thiểm Tây; thật ra cháu đã có dịp cùng bạn bè đồng khóa tới tham quan Thượng Hải rồi. Song lần này được đi cùng bố mẹ, lại có cái vui khác...

Ông rút máy ảnh. Ba người thay nhau chụp. Rồi nhờ chúng tôi bấm giúp mấy kiểu cả gia đình bên bờ sông Hoàng Phố. Lại đề nghị chụp chung với vợ chồng tôi, hết kiểu này đến kiểu khác. Ồì, các bạn mãi từ Việt Nam sang ư, diễm hạnh cho chúng tôi quá. Ta làm thêm mấy kiểu nữa đi, thưa các bạn. Thế nào tôi cũng gửi ảnh tặng ông bà. Còn các kiểu chụp trong máy các bạn, xin chớ quên gửi cho chúng tôi. Theo địa chỉ này, này...

Ông rút tấm danh thiếp, cẩn thận ghi thêm số điện thoại cầm tay và số máy riêng ở gia đình mình đưa cho người bạn đồng bang mới quen. Rồi rút một tấm khác, nắn nót ghi địa chỉ và số điện thoại của bạn tôi bỏ vào túi áo ngực, cài khuy cẩn thận. “Anh thường xuyên ở Bắc Kinh ư? Hảo, hảo. Vậy là chúng ta dễ liên hệ với nhau... Thế nào cũng nhớ gửi ảnh cho chúng tôi nhé. Chỉ còn chiều nay nữa thôi. Chúng tôi đã sang bên Phố Đông một ngày. Và cả một buổi sáng ở la cà khu phố cổ. Đêm nay đáp xe lửa về Hàng Châu... Đừng quên gửi ảnh nhé. Tái chéng. Tái chéng”(3).

Ông giữ chặt tay tôi trong bàn tay to, khỏe, thô ráp của người chiến sĩ đồng trú chốn biên cương.

2002

TÍN HIỆU THƯỢNG HẢI

Trong khoảng dăm bảy năm trở lại đây, tôi có dịp đến Thượng Hải nhiều lần. Lần nào cũng không quên thăm khu phố mới xây dựng bên bờ sông Hoàng Phố, nổi tiếng thế giới với tên gọi chính thức Phố Đông. Tôi cũng được đọc không ít bài báo, tư liệu về thành phố này.

Càng có dịp đến nơi, càng tiếp cận nhiều tư liệu thì càng ngại ngần khi ngồi vào trước máy định viết một cái gì đó về nơi này, cho dù dưới dạng ghi chép. Ngại ngần bởi sự phát triển kinh tế xã hội ở đây diễn ra với nhịp độ quá nhanh, khiến người nơi khác thỉnh thoảng đến luôn cảm thấy như mình bị hụt hơi, không nắm bắt kịp thực tế. Những điều mình vừa trông thấy, những tư liệu mình thu thập được cho đến hôm nay thì tháng sau, quý sau có thể trở thành lạc hậu rồi. Mà cái nghiệp báo chí lại không cho phép tôi bỏ qua nhân tố cập nhật.

Cuối năm ngoái, đến Thượng Hải, tôi muốn sang Phố Đông ngó nghiêng cho biết. Người lái xe taxi trước khi mở máy, quay lại hỏi:

- Phố Đông, OK. Nhưng ông muốn xem chỗ nào, và ông có bao nhiêu thời gian? Bởi vì Phố Đông rộng lắm, và có nhiều thứ đáng xem lắm.

Tôi ớ người ra, rồi đáp:

- Thôi thì anh cho tôi xuống chỗ trước tháp Minh Châu vậy.

Tôi trả lời đại, bởi tháp truyền hình Minh Châu đã trở thành biểu tượng của Thượng Hải mới, ai cũng biết, đứng ở đâu cũng dễ nhận ra, và cũng bởi vì tôi có khá nhiều kỉ niệm về công trình kiến trúc này. Lần đầu tôi trở lại Thượng Hải sau khi hai nước thiết lập lại quan hệ bình thường, cảm giác mà thành phố nổi tiếng này để lại trong tôi là sự to lớn và chật chội. Trừ khu tô giới cũ, phố xá phần lớn vẫn chật hẹp và lộn xộn, người đông nườm nượp, nạn kẹt xe xảy ra thường xuyên; riêng một chuyện rủ nhau đi ăn tối chẳng hạn, có khi mất vài tiếng đồng hồ. Sân bay lớn nhưng không được hiện đại lắm so với vị trí, tầm cỡ và sinh hoạt sôi động của thành phố này.

Để đến công trường xây dựng tháp Minh Châu lần ấy, chúng tôi phải khó nhọc lách qua những con đường cũ ở Phố Tây đang ào ạt phá các dãy nhà hai bên phố, giải phóng mặt bằng để mở rộng đường cho bốn làn xe. Chúng tôi phải chạy xe trên những trục đường mới làm nền, còn tung bụi mù mịt ở Phố Đông. Mất bao nhiêu thời giờ mới đến được chân tháp Minh Châu khi đó còn lố nhố rừng cọc thép chuẩn bị đổ bê tông tầng trệt. Ấy thế mà chỉ vài năm sau, trở lại Thượng Hải, tôi đã được mời lên uống nước và ngắm toàn cảnh thành phố ở hiệu cà phê tự quay trên tầng cao. Người bạn Trung Quốc tự hào giới thiệu: “Tháp Ngọc Sáng Phương Đông (Đông Phương Minh Châu) của chúng tôi cao nhất châu Á, và so với toàn thế giới thì đứng thứ ba, chỉ sau có tháp Ostankino nước Nga và tháp Toronto bên Canada thôi”.

Lần ấy, tôi từ khu phố cũ ở bờ Tây sang sông Hoàng Phố trên một chiếc cầu mới, duy nhất hiện đại. Lần này, người lái xe trước khi sang sông, lại quay đầu hỏi: “Ông muốn đi đường hầm hay cầu nổi?” và trỏ hai cỗ máy đang đào đất ở gần đấy, anh nói thêm: “Chúng tôi đã có ba cầu mới và hai đường ngầm vượt sông. Không đủ. Phải xây thêm ba đường ngầm nữa. Kia là một, vừa khởi công”.

Lần ấy, Thượng Hải bắt đầu cơn sốt xây dựng, phát triển. Hầu như đi tới đâu bên khu phố cũ cũng gặp cảnh san phá mặt bằng. Để mở rộng hoặc nắn thẳng các trục giao thông nội thị. Để làm cầu vượt, giải quyết nạn ùn tắc giao thông, không chỉ lãng phí thời gian, tiền của mà làm căng thẳng thần kinh ghê gớm. Để xây những công trình mới bề thế tối tân thay vào chỗ các căn nhà lụp xụp tồi tàn. Trên các công trường, ven các đại lộ nổi bật dòng khẩu hiệu: “Làm việc một năm bằng ba năm, sau mười năm biến đổi hoàn toàn Thượng Hải”. Bây giờ không nhìn thấy khẩu hiệu ấy nữa, nghe nói câu ấy trích từ chỉ thị của lãnh tụ Đặng Tiểu Bình, song tinh thần người dân Thượng Hải thì vẫn hồ hởi, và cuộc sống ở thành phố dường như mỗi ngày càng sôi động hơn.

Còn nhớ lời một vị lãnh đạo thành phố nói với tôi lần hội kiến trước: “Trung Quốc cải cách, mở cửa cho đến nay đã được một thời gian không ngắn, nhưng Thượng Hải thành phố lớn nhất nước chưa bắt kịp nhịp đi. Ngoài những bất cập chủ quan, còn có một nguyên nhân: Hằng năm chúng tôi đóng góp cho ngân sách một phần đáng kể, tuy chưa thể gọi là nhiều, song phần dành lại cho thành phố để đầu tư phát triển còn mỏng. Vừa qua, đồng chí Đặng Tiểu Bình đi thị sát phương Nam, thăm Thâm Quyến, sau khi về làm việc với lãnh đạo thành phố có nói đại ý: Trung ương đã bỏ quên Thượng Hải. Tôi sẽ đề nghị Trung ương cho phép Thượng Hải dành lại một phần thích đáng tích lũy để đầu tư xây dựng, đồng thời cho Thượng Hải được thực hiện một cơ chế đặc biệt về quản lí. Sự bật dậy của Thượng Hải bắt đầu từ chủ trương ấy của Trung ương theo đề xuất của Đặng đồng chí”.

Lần trước đến thăm Truyền hình thành phố, tôi đã có ấn tượng sâu sắc về cách thức bạn kết hợp làm thông tin văn hóa, tức là công tác tư tưởng, với hoạt động kinh tế. Phải có nguồn lực mạnh thì mới phát triển, mới tiến nhanh lên hiện đại được. Nhưng Trung ương không bao cấp. Thành phố chỉ tạo cho một số điều kiện bước đầu. Ấy thế mà nhìn cơ ngơi nhà cửa, trường quay, thiết bị... đã thấy ngợp. Nghe giới thiệu hoạt động kinh tế mới bị ngợp hơn. Nói theo ngôn ngữ đời thường, báo chí, phát thanh, truyền hình ở đây “mạnh” lắm, mạnh chẳng kém gì các tập đoàn kinh tế có tên tuổi. Tuy nhiên bạn vẫn chưa hài lòng. Giám đốc Truyền hình thành phố Trần Bình nói: “Cái quan trọng để có những công trình hay, hấp dẫn, là phải tạo cho được sức cạnh tranh. Độc quyền, độc tôn khắc giẫm chân tại chỗ. Chúng tôi đang làm thử. Lần sau anh đến, mới dám giới thiệu kĩ hơn”.

Lần sau tôi đến, bạn mời sang Phố Đông, thăm một cơ sở truyền hình mới, một đài riêng biệt, mới được xây dựng gọi là Orient TV, đài Phương Đông, tách từ đài Truyền hình thành phố nhưng tự lực phát triển. Và xem chừng chương trình của đài này đang hút khách của “đài mẹ”; đặc biệt lớp trẻ thích xem đài Phương Đông hơn. Tuy mới ra đời, người ta mạnh dạn tung phóng viên đi hoạt động trên thế giới. Theo ý kiến nhiều người, tin bài do đài Phương Đông đưa tin về World Cup France 1998 là hấp dẫn nhất trong số các đài vốn rất mạnh ở lưu vực sông Dương Tử. Tuy còn nghèo, người ta dám trang bị cho phóng viên và tung theo các đoàn thám hiểm; phương tiện duy nhất của nhà báo truyền từ cao nguyên Tây Tạng về studio là điện thoại vệ tinh - vì chẳng có trạm bưu chính viễn thông nào trong sa mạc hay rừng sâu. Đây chính là một cách tập dượt phong cách làm báo hiện đại.

Lần này thì tận mục sở thị nhé. Bạn mời tôi xem, quây quần quanh trụ sở chính ngất nghểu mấy chục tầng với những thiết bị xịn nhất, bên này là nhà hát bên kia là khách sạn ba sao. Để phục vụ hoạt động nghề nghiệp và cũng để kinh doanh, bạn nói vậy. Tôi nghĩ thầm: Xây dựng được thế này dĩ nhiên là khó. Sử dụng có hiệu quả công nghệ thông tin hiện đại còn khó hơn. Nhưng cái khó lớn nhất là cái khó “đầu tiên”; lấy đâu ra tiền để làm nên những cái này? Liệu bạn có nói thật, nói hết cho mình nghe không?

Và tôi lựa lời đặt câu hỏi. Dường như bạn cũng đã lường trước. Lời đáp thật mạch lạc, rõ ràng. Vốn được cấp chừng này. Vay ngân hàng chừng này. Anh chị em đóng góp (cổ phần) ngần này. Nguồn thu, qua quảng cáo ngần này. Tiền bán chương trình và thu dịch vụ phí, ngần này. Sau mấy năm, đã trả được bao nhiêu phần trăm nợ ngân hàng. Chừng này năm nữa sẽ thanh toán xong nợ nần. Lúc đó thu nhập hằng năm, sau khi trang trải mọi chi phí và đóng thuế cho nhà nước, còn lại là lãi ròng. “Lúc ấy mới dám nói rằng chúng tôi “mạnh”. Lúc ấy mới gọi là có bước phát triển thật sự. Cái khó là ở cơ chế. Cái dễ cũng do cơ chế, các bạn à”.

Thượng Hải là thành phố mang đặc trưng Trung Quốc nhất mà cũng là thành phố có dáng dấp phương Tây nhất Trung Hoa. So với lịch sử năm nghìn năm của đất nước này, tuổi đời thành phố còn trẻ lắm. Nó mới thật sự được thế giới biết đến chừng hơn một thế kỉ nay. Nhưng, trong hơn một trăm năm ấy, lịch sử thành phố lại khá tiêu biểu cho lịch sử dân tộc Trung Hoa. Bây giờ người ta ít nhắc đến chuyện cũ, chứ vài ba mươi năm về trước, mỗi khi có bạn bè từ nơi khác đến thăm, thế nào chủ nhà cũng mời khách ra bên bờ sông Hoàng Phố, nơi gần với khách sạn Hòa Bình trên đại lộ Nam Kinh nổi tiếng ngày nay, để chua chát giới thiệu: “Cái công viên này đây, các bạn ạ, ngày xưa, khi nơi đây còn là tô giới của nước ngoài, người Anh dám treo một cái biển hỗn xược trước cánh cổng khép hờ: Cấm chó và người Trung Quốc vào”.

Thời trước, Thượng Hải biết thế nào là tủi nhục. Đồng thời Thượng Hải cũng rất đỗi tự hào là một nơi nhen nhúm và góp phần vào vinh quang của đất nước qua hoạt động của các danh nhân tiếng tăm lừng lẫy: Cù Thu Bạch, Lỗ Tấn, Chu Ân Lai, Tống Khánh Linh..., bên cạnh bao nhiêu thợ máy, sinh viên, trí thức, dân nghèo đã chiến đấu, đã hi sinh mà không hề lưu lại cho lịch sử một cái tên riêng, ngoài dòng chữ chung mạ vàng gắn trước nhà lưu niệm: Nơi đây, năm 1921, Đảng Cộng sản Trung Quốc ra đời.

Trên bến sông xưa đầy tủi nhục ấy, ngày nay sừng sững bức tượng toàn thân của Nguyên soái Trần Nghị người giải phóng Thượng Hải và cũng là vị thị trưởng đầu tiên của thành phố sau ngày đất nước khôi phục trọn vẹn độc lập, chủ quyền. Và ở bờ sông bên kia, cao vút lên trời xanh như một niềm kiêu hãnh, tháp truyền hình Đông Phương Minh Châu chen vai thích cánh cùng bao nhiêu cao ốc, nhà chọc trời mới xây dựng sáng lóe kính, và thép không gỉ của Phố Đông.

Hơn năm mươi năm về trước, Thượng Hải chia làm hai phần rành rẽ. Hay đúng hơn, thời ấy có hai thành phố Thượng Hải. Một của người Trung Quốc đích thực và một của người nước ngoài, với luật pháp, sinh hoạt, phong tục tập quán riêng biệt. Tuy nhiên, từ đầu thế kỉ 20, Thượng Hải đã nổi lên như một trung tâm công thương, văn hóa, giao lưu quốc tế lớn ở miền Đông Á. Ngay từ thời ấy, sản vật mang nhãn mác Thượng Hải - từ cỗ máy lớn cho đến mét lụa, bánh xà phòng hay thời trang, lối sống đều bao hàm ý nghĩa cách tân, chất lượng, tinh tế. Thượng Hải là nơi ra đời nhiều nhà doanh nghiệp lớn của Trung Quốc ganh đua trên trường quốc tế. Có hiểu chút ít về bối cảnh lịch sử và tính cách con người Thượng Hải, mới có thể lí giải vai trò và những cống hiến nổi trội của những nhân vật đương đại như Giang Trạch Dân, Chu Dung Cơ, Tăng Khánh Hồng, Hoàng Cúc... và những người lao động trên đôi bờ sông Hoàng Phố đối với sự phát triển của đất nước Trung Hoa. Ngày nay, thành phố Thượng Hải cũng chia làm hai phần, đại thể về phía Tây hoặc phía Đông sông Hoàng Phố, hai phần tiếp thêm chiều dày và tăng tiềm lực cho nhau.

Tôi đến Thượng Hải lần vừa rồi đúng vào dịp thành phố đăng cai Hội nghị cấp Bộ trưởng Tổ chức hợp tác Kinh tế các nước châu Á - Thái Bình Dương (APEC). Đồng thời lại có Hội nghị các nước “Nhóm Thượng Hải”; trong số các nguyên thủ đến dự hội nghị, có đương kim Tổng thống Hợp chủng quốc Hoa Kỳ chưa thật sự định thần sau cơn choáng bởi “sự kiện 11 tháng chín” bi thảm vừa diễn ra tại Mỹ.

Thượng Hải chuẩn bị cho các hội nghị ấy từ vài ba năm nay. Trong khoảng thời gian ngắn, có thêm ba mươi công viên mới hình thành, mười vạn cây cổ thụ được đưa từ nơi khác đến trồng tại thành phố. Mấy tháng cuối năm 2001, khánh thành năm công trình lớn: Vườn khoa học công nghệ, Trung tâm triển lãm quốc tế Phố Đông, Trung tâm báo chí quốc tế Thượng Hải, đường cao tốc và đường băng chuyên dụng ở sân bay quốc tế mới. Chất lượng không khí thành phố cũng được thường xuyên theo dõi, kiểm tra và thông báo công khai để tìm cách cải thiện. Đúng là một loạt tín hiệu tốt đánh đi cho toàn thế giới: Thượng Hải ngày nay không chỉ là nơi kinh tế phát triển, có thu nhập bình quân tính theo đầu người cao nhất Trung Quốc (chỉ kém có Hồng Kông và Ma Cao) là nơi đầu tư nước ngoài thuận tiện, hiệu quả cao, mà Thượng Hải còn là một địa bàn lí tưởng cho cư trú, sinh hoạt, giải trí. Thành phố dang tay đón mời bè bạn: Hãy đến đây làm ăn, hãy đưa gia đình, thân thuộc đến đây làm việc và sinh sống lâu dài, các bạn sẽ trở thành những người giàu sang, sung sướng trong đầy đủ tiện nghi.

2001

ĐƯỜNG VÀO ĐẤT THỤC

Vừa nghe nói sắp đi Tứ Xuyên, trong đầu tôi đã dội lên hai câu thơ gập ghềnh mở đầu bài thơ nổi tiếng của Lý Bạch Thục đạo nan (Đường xứ Thục khó đi) cố tình trúc trắc mà vẫn thuộc lòng thời còn đi học:

Ôi! Chà! Gớm! Hiểm mà cao thay!

Đường Thục đi khó, khó hơn đường lên trời(1).

Tỉnh Tứ Xuyên, cũng như thành phố Trùng Khánh vốn cũng nằm trong tỉnh, vừa mới trở thành đơn vị hành chính trực thuộc Trung ương năm năm nay, vốn là một phần của nước Ba Thục xưa. Tứ Xuyên đã có ba nghìn năm lịch sử. Cách đây một nghìn tám trăm năm, khi vương triều nhà Hán suy yếu, một viên quan nhỏ cháu nhiều đời của Hán Cao Tổ là Lưu Bị đã lui về đây, cùng hai người anh em kết nghĩa Quan Công và Trương Phi, với sự phò tá của quân sư Gia Cát Lượng lập nên nước Thục, với hoài bão dùng vùng núi non hiểm trở này làm căn cứ tiến lên khôi phục cơ đồ nhà Hán. Thành phố Thành Đô thủ phủ tỉnh Tứ Xuyên ngày nay thời ấy có tên là Thục Đô - kinh đô nước Thục. Ba nước Ngụy, Thục, Ngô ở những nơi xa lắc xa lơ, sao mà quen thuộc với người Việt Nam ta đến thế, nhất là thế hệ những người nay đã lớn tuổi từng say mê bộ truyện Tam Quốc chí. Cái tên Trùng Khánh dù không kém nổi tiếng, vẫn xuất hiện muộn mằn hơn nhiều, mới từ thế kỉ 13. Hồi ấy, một vị hoàng thân thống lĩnh vùng đất này được phong vương rồi lên tiếp ngôi đế, tức vua Tống Quang Tông triều Nam Tống. Vua Quang Tông cho đấy là dịp hai điều mừng trùng hợp với nhau, “song trùng đại khánh”, từ đó đặt tên kinh đô nước Nam Tống của mình là Trùng Khánh.

Chính nhờ địa thế hiểm trở, nằm lùi sâu vào miền Tây Nam Trung Quốc, ở thượng lưu sông Dương Tử cách thành phố Thượng Hải những hai nghìn năm trăm kilômét, lại có vùng hậu xứ đông tới hai trăm triệu dân, mà thời chiến tranh thế giới lần thứ hai, Tưởng Giới Thạch đã rời chính phủ Trung Hoa dân quốc về Trùng Khánh tổ chức, điều hành cuộc kháng chiến chống phát xít Nhật xâm lược. “Chính phủ Trùng Khánh” là tên quen thuộc vẫn xuất hiện đều đều trên các báo hằng ngày xuất bản tại Hà Nội, Sài Gòn cũng như trên bản tin của Hãng thông tấn ARIP đầu những năm bốn mươi thế kỉ trước.

Hoàng Sơn, một nơi nghỉ mát, được chọn làm đại bản doanh của vị Thống chế họ Tưởng. Đây cũng là nơi đặt trụ sở Cục Hoa Nam của Đảng Cộng sản Trung Quốc, để nhà lãnh đạo Chu Ân Lai tiện hợp tác với vị tư lệnh họ Tưởng của Quốc dân Đảng. Hoàng Sơn cũng là địa điểm đặt nhiệm sở của Bộ Tư lệnh Viễn Đông Không lực các nước Đồng minh Mỹ, Anh, Nga, Pháp trong chiến tranh chống phát xít Nhật. Ngày nay, Hoàng Sơn là một điểm du lịch hấp dẫn. Ngôi biệt thự nhỏ của Tưởng Giới Thạch, các căn nhà mà nhiều nhân vật nổi tiếng trong lịch sử đương đại Trung Quốc như Chu Ân Lai, Tống Khánh Linh... từng sống và làm việc, cũng như nhà riêng của tướng Mỹ Catlett Marshall, đặc phái viên Tổng thống Hoa Kỳ bên cạnh Chính phủ Trung Quốc, vẫn được bảo tồn và tiếp tục nâng cấp, đón khách tham quan.

Mảnh đất xa xôi hiu hắt mà Lý Bạch từng cảm tác trong thơ:

Ban ngày quạ gào trên cổ thụ

Ban đêm cuốc kêu dưới ánh trăng

Đồi núi đều quạnh hiu

Đường Thục đi khó, khó hơn đường lên trời.

Còn những ai bắt buộc phải đi vào đất Thục là coi như thân phận mình đã lâm vào cảnh ngộ éo le:

Sang tây chẳng bao giờ về

Sợ đường chon von không thể leo...

Và nhà thơ đặt câu hỏi:

... Nó hiểm là như thế

Hỡi người xứ khác, làm chi mà lần sang?

Con đường vào đất Thục hiểm là như thế, ngày nay một người xứ khác là tôi vẫn cùng bao nhiêu người nữa từ nhiều nước châu Á lần sang tận nơi cho bằng được. Nhưng, giờ đây từ thủ đô Bắc Kinh đến tận nơi này chỉ mất có... ba tiếng đồng hồ chuyển dịch mà thôi.

Trên đất Ba Thục xưa, mây trắng ngày nay vẫn như hai nghìn năm trước, vẫn lãng đãng rất nhiều lưng trời, song không phải bay lên đầu ngựa của người lữ khách (đầu ngựa bóng mây quanh - thơ Lý Bạch) mà lởn vởn quanh những cao ốc hai ba mươi tầng xây dựng trên những quả đồi chập chùng, nhờ đó càng làm tăng thêm vẻ bề thế. Đây là nơi hợp lưu giữa sông Gia Lăng và sông Dương Tử (còn được gọi là Trường Giang), có núi cao sông sâu, có đồng bằng rừng hiểm, chính vì vậy có thời vùng đất này được gọi là Giang Châu, sang thời khác lại có tên là Sơn Thành, danh xưng nào cũng đúng với cảnh vật. Khí hậu á nhiệt đới, bốn mùa có những đặc trưng rõ rệt, được người xưa đúc kết thành tám chữ cô đọng: xuân sớm, hè nồng, thu mưa, đông ấm. Trên đất Giang Châu-Sơn Thành, mùa xuân thường đến sớm, mùa hè nắng oi bức, sang thu mưa núi dầm dề, tuy nhiên mùa đông lại ấm áp hơn nhiều vùng khác tại Trung Hoa.

*

Hai chiếc máy bay Boeing 747 kềnh càng chở Chủ tịch Quốc hội Trung Quốc Lý Bằng cùng các vị lãnh đạo Nghị viện và mấy trăm nghị sĩ, quan chức của bốn mươi nước châu Á, trong đó có đoàn đại biểu nước ta do Chủ tịch Quốc hội dẫn đầu, đáp xuống sân bay Trùng Khánh trong cơn mưa tầm tã mặc dù không phải vào mùa thu. Đường bay lênh láng. Các tấm thảm đỏ trải đón mừng khách quý sũng nước. Nhưng các vị lãnh đạo thành phố chủ nhà đã chực sẵn ở chân cầu thang máy bay đón các vị khách quý. Đội nhạc binh mặc lễ phục trắng vẫn cử nhạc ngoài trời, dưới mưa. Các cô gái chàng trai đồng phục mới toanh vẫn niềm nở chạy đi chạy lại trong mưa hướng dẫn khách. Bạn Trung Quốc cười hể hả trong mưa, nói: “Vùng này bị đại hạn từ nhiều tháng nay. Hôm nay có khách quý từ nhiều nước đến, trời đổ mưa rào, ấy là điều đại cát, đại đại cát”.

Càng đi về gần trung tâm thành phố, chúng tôi càng ngạc nhiên. Mặc dù trời mưa, hai bên đường rất đông nhân dân xếp hàng trật tự che ô chờ hoan hô khách. Hỏi ra mới biết, nhân có sự kiện trọng đại này, chính quyền thành phố cho cán bộ, công nhân viên nghỉ việc hẳn mấy hôm.

Trùng Khánh được tách khỏi tỉnh Tứ Xuyên và trở thành đơn vị hành chính trực thuộc Trung ương năm 1997. Đấy là một chủ trương lớn của Trung Hoa thực hiện đường lối cải cách mở cửa: tiếp tục đẩy mạnh đà phát triển ở phía Đông đồng thời không quên mở mang khai thác tiềm năng miền Tây đất nước. Phía Đông, tức là các tỉnh và thành phố thuộc đồng bằng duyên hải vốn là nơi có nhiều thuận lợi từ xưa: cơ sở hạ tầng hiện đại, giao thông tốt, dân trí mở mang, mức sống tương đối cao của lao động lành nghề, dễ thu hút đầu tư nước ngoài... Miền Tây có nhiều khó khăn, trở ngại hơn, đặc biệt giao thông cách trở, càng đi về vùng sâu vùng xa sự chênh lệch về trình độ phát triển, mức sống và nhân lực đều hạn chế so với các vùng ven biển phía Đông. Khoảng cách giữa vùng đồng bằng ven biển và vùng núi non xa xôi càng doãng ra thêm, cho dù từ những năm sau ngày lập nước năm 1949 cho tới nay, vùng Tây cũng đã có nhiều biến đổi thật sâu xa.

*

Lịch sử và truyền thống, cũng như sản xuất nông và lâm nghiệp của đất Ba Thục có chiều dày những mấy nghìn năm, song niềm tự hào của người dân Trùng Khánh ngày nay, nhất là lớp trẻ, trước hết là ở chỗ thành phố rộng tám mươi hai nghìn kilômét vuông với gần ba mươi triệu dân tính cả nông thôn và nội thành này đã trở thành một cơ sở công nghiệp hùng hậu phía Tây Nam đất nước. Sản xuất công nghiệp năm vừa qua (2001) tăng hơn mười một phần trăm so với năm trước. Đầu tư nước ngoài thu hút hơn năm tỉ rưỡi USD. Kim ngạch xuất nhập khẩu đạt trên mười tám tỉ USD. Toàn thành phố có gần một vạn xí nghiệp, trong đó có những nhà máy vào loại lớn nhất nước. Năm qua, thành phố sản xuất một triệu chín mươi vạn tấn thép, gần hai mươi lăm vạn xe hơi và hơn hai triệu rưởi xe gắn máy. Trùng Khánh chính là nơi ra đời của xe máy Jialing (Gia Lăng) tràn ngập thị trường nhiều vùng nước ta mấy năm lại đây. Trùng Khánh cũng là một trong sáu cơ sở hóa chất lớn nhất Trung Quốc, với gần một nghìn chủng loại sản phẩm. Sân bay Trùng Khánh là sân bay quốc tế trang bị hiện đại, đầy đủ tiện nghi phục vụ hoạt động của năm mươi hãng hàng không bay lên đáp xuống hằng ngày. Giao thông đường bộ, đường sắt, và những năm lại đây ngành viễn thông, khá phát triển. Một đội ngũ đông tới bốn mươi vạn nhà khoa học và kĩ thuật làm việc trong một nghìn viện nghiên cứu khoa học cùng bốn mươi ba trường đại học và cao đẳng.

Tôi không đến cơ sở sản xuất xe máy Jialing, nhưng có dịp thăm một doanh nghiệp rất lớn khác cũng chuyên sản xuất xe máy, từ những xe thông dụng cho đến những xe thể thao phân khối lớn, tương tự các loại mang nhãn hiệu Yamaha, Suzuki rất đắt tiền và còn hiếm hoi ở nước ta. Cơ ngơi xí nghiệp hết sức bề thế. Dáng dấp quản lí tương tự bên châu Âu. Một phòng trưng bày giới thiệu nhiều kiểu dáng xe gây ấn tượng. Đây là một doanh nghiệp tư nhân. Đại sứ nước ta tại Trung Quốc Bùi Hồng Phúc hôm ấy cùng đi, quen thân vị tổng giám đốc từ trước. Anh Bùi Hồng Phúc cho biết, cơ sở này khởi đầu cũng vừa phải thôi nhưng nay vốn liếng của công ti đã lên tới bốn tỉ nhân dân tệ. Một con số làm tôi thật sự ngỡ ngàng. Thú thật trong lòng sẵn định kiến với chất lượng xe máy Trung Quốc, tôi chỉ đi lướt qua các phân xưởng, ngó nghiêng một chút chỗ này chỗ kia, và cũng chẳng chú ý lắng nghe lời thuyết minh bằng tiếng Anh rất chuẩn của cô nhân viên ngoại vụ của doanh nghiệp. Tiến sĩ Lê Quang Minh, hiệu trưởng Trường Đại học Cần Thơ, rỉ tai tôi: “Loại máy tiện kia thuộc đời mới lắm. Trường tôi xoay xở mới có được một chiếc cho sinh viên thực tập, đang mơ ước cái thứ hai. Tôi đếm ở đây những bốn mươi mấy chiếc”.

Một niềm tự hào khác của chính quyền thành phố Trùng Khánh là các khu cư xá mới - tôi thích gọi theo lối quen thuộc với mình là “khu tập thể”. Chúng tôi có dịp ghé thăm một khu nhà ở mới khá rộng, gần hồ Rồng (Long hồ). Người ta chia thành nhiều tiểu khu: bờ Nam (Long hồ nam ngạn), bờ Tây (Long hồ tây ngạn), và một khu biệt thự sang trọng hơn, có nhiều cây xanh và hoa cỏ, đặt tên là Long hồ uyển, và một khu công viên, giải trí. Nhà cửa cao hoặc thấp tầng; giá cả, chất lương, tiện nghi có nhiều cấp độ khác nhau, phù hợp với túi tiền của các loại khách.

Đặc điểm chung nổi bật nhất của khu phố mới này là nhịp độ xây dựng rất nhanh. Khu Long hồ mới bắt đầu khởi công năm 1997, ngay sau khi có chủ trương tách Trùng Khánh khỏi tỉnh Tứ Xuyên để trở thành một trong bốn thành phố lớn trực thuộc Trung ương. Các nhà lãnh đạo thành phố đã có tầm nhìn đúng đắn. Kinh tế phát triển mạnh, dân sẽ giàu lên, lại thêm việc “thanh lí” các khu nhà cổ chật hẹp, ẩm thấp cộng với chuyện “giải phóng mặt bằng”, “khu định cư”, nhu cầu về nhà ở khang trang tất đặt ra, bức bách.

Quả đúng như vậy. Khu Nam ngạn xây dựng đầu tiên, hai năm sau bắt đầu phân phối. Tiếng lành đồn xa. Trong một tháng bán một nghìn một trăm sáu mươi căn hộ. Sang năm 2000, có tháng chỉ trong một ngày bán bốn trăm bảy sáu căn. Hết sạch nhà. Nhịp độ xây dựng tăng tốc. Tháng năm năm 2000, bắt tay xây khu bờ Tây, bốn tháng sau làm luôn khu biệt thự, rồi tháng tiếp ngay sau đó khu công viên... Đồng bộ đường sá, vườn hoa, nhà mẫu giáo, câu lạc bộ, siêu thị... thuận tiện cho mọi người. Khu Long hồ uyển sang trọng, dự kiến tới tháng tám năm nay mới hoàn thành và phân phối, nhưng sang tháng ba đã có gần một nghìn bảy trăm đơn xin mua và đặt trước tiền, chiếm khoảng một nửa số nhà rao bán.

Chúng tôi đi bách bộ trong khu phố mới, ai muốn vào thăm nhà nào xin cứ tự nhiên. Dân cư đã được thông báo trước, hân hoan mở rộng cửa chờ đón khách. Đã xếp sẵn người hướng dẫn và phiên dịch cho những ai cần. Tôi sẽ vào một ngôi nhà ba tầng loại khá. Hai nhà riêng xây liền vách, quay lưng lại với nhau. Mỗi nhà có hai cổng. Cổng và cầu thang chính ở mặt tiền, cổng phụ phía sau thông với phòng để xe hơi ở tầng trệt. Cầu thang và các phòng ngủ lát sàn gỗ. Mặt bằng căn hộ rộng hai trăm ba mươi mét vuông. Không có vườn riêng (đây chưa phải là biệt thự) song tầng nào cũng dành sẵn nhiều không gian cho cây xanh. Sân thượng bày cây cảnh, kê một chiếc bàn mặt đá và những cái đôn gốm truyền thống Trung Hoa. Giá nhà, không tính đồ đạc, mỗi căn chừng một triệu nhân dân tệ. Rẻ nhiều so với giá nhà đất ở Hà Nội hoặc thành phố Hồ Chí Minh, tôi nghĩ thầm. Tôi hiểu tinh thần chủ đạo của bạn trong việc xây dựng nhà ở cho dân. Người ta chuộng tiện nghi hiện đại song không thiên về xa hoa, cao ốc nào cũng cực xịn cực sang, nào là “phong cách Paris”, nào là “tiện nghi New York” như ở nước Việt Nam còn kém phát triển của chúng ta. Nhà nào cũng cực xịn cực sang thì những ai sẽ đủ tiền mua, những ai sẽ dọn đến ở trong đó?

Nhà rộng song chỉ có hai vợ chồng. Cô con gái duy nhất - như phần lớn gia đình ở Trung Quốc ngày nay, chỉ có một con - đã đi du học tự túc ở bên New Zealand. Trong phòng khách có bày chiếc dương cầm. Tiện tay, tôi ấn chơi vài phím. Bà chủ nhà khiêm tốn: “Đây chỉ là đàn nội địa, sản xuất ở Trung Quốc thôi, thưa ông”.

Khách lựa lời đặt câu hỏi. Mua nhà phải trả tiền ngay một lúc hay có thể trả dần? Nhà nghiệp chủ tinh ý hiểu ngay. Ông cười: “Trả ngay một lần khi nhận nhà. Vợ chồng chúng tôi kinh doanh nhiều năm nay rồi mà, thưa ông”. Cô gái hướng dẫn đoàn nói thêm: “Nhà ở khu biệt thự đắt hơn, thế mà cũng có lắm khách mua. Bây giờ nhiều người giàu lắm, các ông ạ”. Tôi hỏi vui: “Cô đã đăng kí mua chưa?” Cô trả lời đầy tự tin: “Lúc này thì chưa. Tôi đang hoàn tất bậc sau đại học. Chắc chắn rồi đây sẽ mua”.

Khu biệt thự ấy, tôi có ngang qua. Không thật sang trọng như khu biệt thự mới ở thành phố Quảng Châu, trên bờ sông Châu Giang. Có điều là giá nhà đất ở Trùng Khánh rẻ hơn nhiều so với Bắc Kinh, Quảng Châu, Thượng Hải hay Thâm Quyến. Nghe nói đã có người nơi khác đổ về mua nhà nơi xứ Ba Thục xưa.

*

Trước khi lên đường đi Trung Quốc tôi đã định bụng: Chuyến này đến Trùng Khánh, nhất định không thể không thăm đại bản doanh của Chính phủ Trung Hoa dân quốc xưa kia. Vì vậy, trong khi mọi người náo nức đi xem đập Tam Hiệp, công trình thủy điện lớn có lẽ nhất thế giới đang xây dựng ở thượng lưu sông Trường Giang, tôi đề nghị cho đi thăm Hoàng Sơn.

Khu di tích lịch sử và du lịch Hoàng Sơn ở ngoại vi thành phố, cách trung tâm chừng vài mươi kilômét. Hoàng Sơn nằm trên độ cao gần sáu trăm mét so với mặt biển, biệt lập và yên tĩnh, khí hậu quanh năm mát hơn vùng nội đô chừng năm, sáu độ. Cái tên Hoàng Sơn chẳng phải xa xưa gì. Nó được đặt theo tên họ của một nghiệp chủ, người đầu tiên cho xây một ngôi nhà nghỉ dưỡng trên vùng núi này. Chính ngôi biệt thự bằng gỗ kiến trúc pha trộn Đông Tây của ông chẳng lấy gì làm sang trọng nhưng có cái tên thơ mộng là Vân Du Lâu (Lầu mây bay). Nó đã được Thống chế Tưởng Giới Thạch chọn làm nơi đóng đại bản doanh trong chiến tranh thế giới thứ hai, làm cho Trùng Khánh nổi tiếng toàn thế giới, bởi vào thời ấy, chỉ có ngôi nhà ấy trông tươm tất nhất tại vùng hiểm trở của thành phố núi non này.

Lầu Vân Du, theo lời người giới thiệu, đã được họ Tưởng cho nâng cấp và tân trang, tuy vậy ngày nay trông cũng đơn giản và sơ sài lắm. Chỉ có khung cảnh thiên nhiên là tuyệt vời. Và về mặt quân sự, khu Hoàng Sơn dựa vào sườn núi cao hiểm trở, chắc dưới đôi mắt nhà chỉ huy quân sự, nó thuận tiện cho việc bảo vệ an ninh.

Đồ đạc, bàn ghế, giường tủ, mắc áo toàn bằng gỗ thường. Bộ xa lông mây đan đã cũ nát với thời gian. Chiếc quạt bàn cổ lỗ cánh bằng kim loại. Máy điện thoại thô kệch thời trước chiến tranh thế giới thứ hai. Tầng trệt có phòng rộng, chữ đề Hội nghị thất, kê cái bàn dài cùng mười một chiếc ghế gỗ chẳng lấy gì làm tiện nghi. Bên cạnh là Thể dục thất, nghe nói cũng là nơi tướng quân Tưởng Giới Thạch dùng để tiếp khách. Tầng hai thoáng đãng hơn, ngoài phòng ngủ, có phòng làm việc của họ Tưởng và một gian hẹp, chắc để họp bàn những việc cơ mật ít người. Phòng nghỉ của tướng Mỹ Catlett Marshall cũng đặt ngay trong ngôi nhà này.

Từ Vân Du Lâu, có những lối ngược lên cao, đường dốc hẹp có xếp những tấm đá chẻ cho dễ đi. Cây cối um tùm. Có bảng chỉ dẫn lên ngôi nhà cũ của nhà lãnh đạo Chu Ân Lai, người đã thay mặt Đảng Cộng sản Trung Quốc cùng Tưởng Giới Thạch thực hiện đường lối kháng Nhật Quốc - Cộng hợp tác(2). Còn có nhiều biệt thự khác mới xây dựng thêm về sau nhằm đáp ứng nhu cầu của tình thế, kiến trúc đều bình thường thôi song nhà nào cũng mang tên rất văn vẻ: Thảo Đình, Tùng Sảnh, Vân Phùng Lâu (Lầu đón mây)... Những ngôi nhà ấy được dành riêng cho nhiều nhân vật đặc biệt: bà Tống Mỹ Linh vợ Tưởng Giới Thạch, bà Tống Khánh Linh phu nhân cố Tổng thống Tôn Dật Tiên, người thiết lập chế độ dân quốc Trung Hoa, tướng Tưởng Kinh Quốc con trai cả của Tưởng Thống chế, v.v... Tôi nghĩ quanh đây thế nào chẳng có doanh trại các đội bảo vệ, lực lượng phòng không và văn phòng chính phủ. Chắc đổ nát hết rồi, hoặc đã bị tháo dỡ, chẳng nghe ai nhắc đến, và người ta cũng chẳng buồn tái hiện làm chi. Hiện chỉ có Vân Du Lâu và Tùng Sảnh là được trùng tu, phục chế, mở cửa cho công chúng tham quan.

Ngoài ý nghĩa lịch sử, Hoàng Sơn chưa có sức hấp dẫn lắm đối với khách du lịch. Dưới chân núi, vài quán cà phê, nhà hàng. Lơ thơ mấy chiếc xe chở khách trong nước đến thăm. Làng mạc, nhà cửa mới xây hai bên đường cho thấy dân tình rõ ràng có mức sống tốt hơn so với trước, song chưa hẳn giàu có bằng dân vùng ngoại vi Thượng Hải, Nam Kinh, Thâm Quyến...

Trùng Khánh ngày nay đã thật sự là một thành phố hiện đại, giao lưu rộng mở với thế giới. Nước Thục của Lưu Bị ngày xưa, nay đã đổi mới gấp vạn triệu lần. Nhưng so với những nơi từng là cứ địa nước Ngô của Tôn Quyền ở vùng đất Giang Nam thì còn lâu mới giàu có và khang trang bằng. Còn lâu các vùng sâu vùng xa ở phía Tây nước Trung Hoa mênh mông mới theo kịp miền Đông vốn đã thịnh vượng lại đang đà phát triển ngoạn mục. Biết làm sao được, trời đất đã an bài, có dễ gì việc vượt qua những đặc trưng về thiên nhiên, địa lí...

Tôi nghĩ vui một mình, không tiện trao đổi với ai.

HÀNH HƯƠNG

Sắp đến kỉ niệm bảy mươi lăm năm ngày ra đời báo chí cách mạng Việt Nam, chúng tôi cùng nhau làm một cuộc hành hương về nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh làm báo Thanh niên. Nơi đây đồng thời cũng là trụ sở của Hội Việt Nam Thanh niên cách mạng những năm 1925-1927.

Báo Thanh niên, ra số đầu ngày 21 tháng sáu năm 1925. Đúng sáu mươi năm sau, ngày 21 tháng sáu năm 1985, được chính thức quyết định lấy làm Ngày báo chí Việt Nam. Từ bấy đến nay, ngày 21 tháng sáu hằng năm thật sự đã trở thành một ngày hội của không riêng báo giới từ Bắc đến Nam.

Căn gác hẹp trên đường phố nhỏ tấp nập người, xe qua lại ở trung tâm thành phố Quảng Châu (Trung Quốc) trước đây thuộc ngôi nhà mang số 11-13, nay được đánh số 248-250. Mấy chục năm qua hai số nhà ấy đã trở thành một địa chỉ thiêng liêng trong lòng mọi người dân Việt Nam yêu nước. Nhiều đoàn đại biểu chính thức của Đảng, Nhà nước, Quân đội ta do các nhà lãnh đạo Phạm Văn Đồng, Nguyễn Duy Trinh, Đỗ Mười, Võ Văn Kiệt, Đoàn Khuê... cũng như nhiều khách du lịch Việt Nam đã viếng thăm, làm cho căn gác nhỏ càng tăng thêm chiều dày truyền thống.

Tỉnh Quảng Đông được coi là nơi đi đầu trong công cuộc cải cách mở cửa của Trung Quốc. Trong hơn hai thập kỉ qua, bộ mặt thành phố Quảng Châu thay đổi từng ngày. Biết bao ngôi nhà hai, ba mươi tầng cho đến năm, sáu mươi tầng đã và đang tới tấp mọc lên, thu hẹp dần các khu phố cũ. Theo quy hoạch tổng thể của thành phố, căn gác số 248-250 cũng như các ngôi nhà kề bên sẽ bị san ủi để xây dựng một trung tâm thương mại lớn. Để tỏ lòng trân trọng đối với Cách mạng Việt Nam và với nhân dân ta, Đảng và Nhà nước Trung Quốc đã quyết định bảo tồn không chỉ ngôi nhà mà cả một khu nhỏ đằng sau, nhằm giữ cho toàn bộ di tích lịch sử này khung cảnh hài hòa.

Căn phố này từ đầu thế kỉ vốn là một nơi xây cất để cho thuê làm hiệu buôn. Người chủ, sau Cách mạng Trung Hoa thành công, vẫn còn sống. Được biết Chủ tịch Hồ Chí Minh từng là một khách thuê nhà, ông vui lòng hiến cho Chính phủ Trung Quốc dùng làm nhà lưu niệm nhà ái quốc lớn.

Các bạn Trung Quốc đã cố giữ gìn ngôi nhà gần y như bảy mươi lăm năm về trước, đương nhiên sạch sẽ, đẹp đẽ, khang trang hơn nhiều. Người ta đã sưu tầm hiện vật và bày biện lại như thời ông Lý Thụy đến thuê nhà và mở lớp giảng dạy cho số thanh niên ưu tú từ trong nước ra, trước sau bảy mươi hai người tất cả (người Trung Quốc vốn coi bảy mươi hai là một con số đẹp, giống như thất thập nhị hiền). Tên tuổi nhiều người trong số cốt cán đầu tiên của cách mạng Việt Nam ấy đã đi vào lịch sử chói lọi chữ vàng: Trần Phú, Phùng Chí Kiên, Lê Hồng Sơn, Hồ Tùng Mậu, Hồng Thủy (tức lưỡng quốc tướng quân Nguyễn Sơn)... Người hướng dẫn cho biết, khi trở lại thăm nơi này mấy chục năm sau, một học viên cũ nay trở thành Thủ tướng nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Phạm Văn Đồng đã nhận ra ngay những vật dùng ngày trước. Vẫn cầu thang gỗ cót két. Vẫn lớp học với mấy dãy bàn mộc sơ sài. Vẫn phòng “nội trú” với những chiếc giường hai tầng và những mảnh chăn chiên mỏng. Phía sau nhà, lộ thiên, vẫn đặt mấy chiếc chậu đồng méo mó dùng để rửa mặt. Đây là nơi đun nấu, mỗi khi gặp mưa phải có người giương ô che cho bếp khỏi tắt. Và ở một góc phòng kia, cạnh cửa sổ, là một cái bàn in, loại công cụ thô sơ với chiếc trục lăn cầm tay, dùng để in từng tờ một giấy khổ nhỏ theo lối thủ công.

Tôi không dám chắc đấy có phải là dụng cụ đã cho ra đời những số báo Thanh niên nổi tiếng hay không. Cũng không có ai trả lời cho chúng tôi câu hỏi ấy. Chị phụ trách nhà lưu niệm hết sức nhiệt tình, kiến thức rộng, thông thạo đến từng chi tiết, song không hiểu sao về chuyện này dường như không nắm chắc lắm.

Điều chắc chắn là Bác Hồ, dưới cái tên Lý Thụy, những năm hai mươi đã từng đến đây với danh nghĩa chính thức là phiên dịch cho Bôrôđin, cố vấn người Nga bên cạnh nhà cách mạng Tôn Dật Tiên, người sáng lập Trung Hoa dân quốc. Bác đã tổ chức nên Đồng chí Hội, và thường xuyên đến đây lên lớp cho những hạt giống đầu tiên của Cách mạng vô sản Việt Nam. Theo một số nhà nghiên cứu, báo Thanh niên xuất bản được đến hai trăm lẻ tám số. Có thể số liệu này còn là một điểm tồn nghi. Điều khẳng định là tám mươi tám số đầu ra gần như đều đặn hằng tuần, trong khoảng thời gian từ tháng sáu năm 1925 đến tháng tư năm 1927, báo Thanh niên được thực hiện dưới sự chỉ đạo và biên tập trực tiếp của Bác Hồ.

Tuy khuôn khổ nhỏ, xuất bản và phát hành về nước trong những điều kiện cực kì khó khăn, báo Thanh niên đã có tác động rất to lớn đối với tiến trình vận động cách mạng nước ta hồi bấy giờ. Thực dân Pháp thấy rõ điều đó. Chúng đã theo dõi sát từng tờ báo, và cứ số nào rơi vào tay mật thám thì được dịch toàn văn ra tiếng Pháp để báo cáo với cấp trên và gửi về lưu trữ bên chính quốc. Louis Marty, tên trùm mật thám khét tiếng Đông Dương đã sớm quả quyết: Chính Nguyễn Ái Quốc chứ không phải ai khác là người chủ trương và biên tập báo Thanh niên.

Báo Thanh niên, như các tư liệu về lịch sử Đảng ta đều xác nhận, đã có công lao chuẩn bị về lí luận, chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam, tạo nên bước ngoặt quyết định trong lịch sử Việt Nam hiện đại.

Huyền thoại bắt đầu từ căn gác này.

... Chúng tôi thành kính ngắm bức ảnh lớn chụp Chủ tịch Hồ Chí Minh trong bộ quần áo dạ đen kín cổ, đang tươi cười trò chuyện với Chủ tịch Mao Trạch Đông. Người Bác Hồ hơi ngả về đằng sau lúc cười, vẻ mặt sảng khoái hồn nhiên như thoát tục. Tôi có cảm giác chòm râu bạc của Bác dường như cũng đang rung rung trong tiếng cười. Ở mặt tường đối diện là bản sao phóng đại bằng cả tấm hoành phi tám chữ đại tự rất đẹp, bút tích của Bác Hồ: Việt Trung hữu nghị vạn cổ trường thanh(1).

2000

CHUYỆN NGÀI ĐẠI SỨ KỂ

Chuyện này do Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam, ông Lý Gia Trung, thuật lại trong một cuộc gặp mặt thân mật.

Hôm ấy chúng tôi đang bàn luận về những đặc điểm của thức ăn Trung Quốc và thức ăn Việt Nam - hai trong số không nhiều lắm những nơi trên thế giới có nghệ thuật ẩm thực tinh tế. Có ai đó nhắc đến món thịt quay Bắc Kinh.

Nét mặt vị đại sứ bỗng trở lên nghiêm trang. Ông có vẻ trầm ngâm như đang nhớ lại một chuyện cũ. Lát sau ông nói:

- Tôi xin kể lại chuyện này để góp thêm một nét minh họa phong cách xử sự của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Cách đây hơn ba mươi năm, tôi làm việc ở Đại sứ quán Trung Quốc tại Hà Nội, công tác phiên dịch. Sức khỏe Chủ tịch Hồ Chí Minh hồi ấy đã bắt đầu có những biểu hiện không được tốt. Đảng và Chính phủ Trung Quốc có các thầy thuốc Việt Nam chăm lo sức khỏe cho Bác.

Một hôm Bác Hồ cho mời đoàn cán bộ y tế Trung Quốc lên gặp, và nói ân cần:

- Bác cảm thấy trong người dạo này khỏe mạnh, làm việc, sinh hoạt bình thường. Bác đề nghị các đồng chí về Bắc Kinh thăm gia đình và nghỉ hè một tháng rồi lại sang.

Các bạn thoáng ngạc nhiên song phấn khởi làm theo ý Bác. Trước khi lên đường về nước, các giáo sư, bác sĩ đến chào tạm biệt Hồ Chủ tịch. Trưởng đoàn nói:

- Chúng tôi sẽ báo cáo với các vị lãnh đạo Trung Quốc về tình trạng sức khỏe ngày càng tốt hơn của Chủ tịch. Sau một tháng, sẽ xin trở lại Hà Nội đúng hạn. Chủ tịch có cần gì thêm ở Bắc Kinh, xin vui lòng cho chúng tôi được biết.

Bác Hồ đáp:

- Các đồng chí thấy đấy, mọi việc đều tốt. Tôi rất cảm ơn và thấy chẳng cần gì hơn nữa.

Và Bác kết thúc bằng một câu nói vui:

- Nếu có cần chăng thì đó là món vịt quay Bắc Kinh.

Đúng một tháng sau, tôi cùng đoàn cán bộ của đại sứ quán Trung Quốc ra sân bay Gia Lâm đón đoàn cán bộ y tế. Tôi nhìn thấy trong số hành lí lỉnh kỉnh, có hai thùng sắt tráng men trắng trên có nắp đậy, loại thời ấy vẫn dùng đựng nước uống chung ở các phòng họp, tôi cứ tưởng là đựng các dược thảo.

Đoàn giáo sư, bác sĩ sang tới nơi. Đại sứ Trung Quốc thân hành dẫn họ vào chào, hỏi thăm sức khỏe Bác Hồ và đề nghị Bác cho phép đoàn giáo sư, bác sĩ được tiếp tục công việc thường ngày của họ.

Bác Hồ ân cần tiếp, thăm hỏi sức khỏe, chuyện trò với mọi người.

Lúc Đại sứ đứng dậy xin từ biệt, Bác Hồ nói:

- Hôm nay là kỉ niệm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc. Bác mời Đại sứ cùng phu nhân và đồng chí Tham tán Đại sứ quán tối nay đến dùng vịt quay Bắc Kinh với Bác.

Tôi dịch cho Đại sứ mà cứ nơm nớp lo mình nghe nhầm. Nhưng nhầm sao được? Tiếng Bắc Kinh của Bác Hồ luôn chuẩn, và hôm ấy Bác nói thật rành mạch.

Tối hôm ấy tôi lại được theo Đại sứ vào Phủ Chủ tịch dùng cơm và giúp việc phiên dịch. Đúng là có món vịt quay Bắc Kinh chính hiệu. Mới vỡ nhẽ rằng hai cái thùng sắt tráng men ấy tôi nhìn thấy ban sáng không phải dùng đựng thuốc men, mà xếp hai con vịt quay Bắc Kinh cùng các thứ phụ gia dùng kèm món đặc sản ấy. Đoàn y tế mang sang tới nơi, thức ăn tươi chuyển ngay đến nhà bếp trong Phủ Chủ tịch. Bác Hồ được báo cáo, chỉ thị trao tặng các cán bộ phục vụ Bác một con, còn một con dành đến tối mời Đại sứ và mấy người nữa đến cùng thưởng thức.

Hóa ra đoàn thầy thuốc về đến Bắc Kinh, được đích thân Thủ tướng Chu Ân Lai mời đến và trực tiếp nghe báo cáo về sức khỏe Hồ Chủ tịch. Trưởng đoàn đã không quên báo cáo Thủ tướng câu nói vui của Chủ tịch trước lúc chia tay. Thủ tướng Chu Ân Lai chỉ thị:

- Khi trở lại Hà Nội, nhất thiết các đồng chí phải mang theo món vịt quay. Phải đặt làm hai con, vì tôi biết tính Hồ Chủ tịch, có quà bao giờ Người cũng chia cho anh chị em phục vụ. Một con không đủ đâu. Vịt quay thì dĩ nhiên không khó. Cái khó là làm sao các đồng chí cố gắng mang sang Hà Nội, phải giữ cho được nguyên vẹn hương vị như khi thưởng thức món này ngay tại Bắc Kinh.

Đại sứ Lý Gia Trung nói thêm:

- Hồi ấy, việc bảo quản và vận chuyển thực phẩm tươi không phải giản tiện như bây giờ. Vậy cho nên mới có hai cái thùng sắt tráng men được thực hiện theo chỉ thị của Thủ tướng Chu Ân Lai mà tôi cứ ngỡ là dùng đựng dược thảo Đông y.

*

Sau khi nghe câu chuyện nói trên, tôi cũng hơi phân vân, không rõ hồi ức của vị Đại sứ có thật chuẩn xác hay không. Vì vậy, trở về nhà, vội tìm ngay tư liệu kiểm tra. Tại Hồ Chí Minh - biên niên tiểu sử, tập 10, trang 369 (năm 1968) đúng là có ghi nguyên văn một đoạn vắn tắt như sau:

Tháng 6, ngày 30.

Chiều tối, nghe tin đoàn thầy thuốc Trung Quốc đã trở lại Việt Nam để tiếp tục chữa bệnh cho Người, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chuyển lời hỏi thăm và cảm ơn các thầy thuốc Trung Quốc.

Tháng 7, ngày 1.

Chiều tối, Chủ tịch Hồ Chí Minh cho mời Đại sứ và Tham tán của Đại sứ quán Trung Quốc tại Việt Nam vào Phủ Chủ tịch dùng cơm thân mật mừng Ngày kỉ niệm bốn mươi tám năm thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc.

1999

HOÀNG ĐẾ CUỐI CÙNG

Vâng, tôi đã gặp vị Hoàng đế cuối cùng của nước Trung Hoa. Một con người mà cuộc đời gắn với những trang sử bi thảm nhất của nhân loại những năm giữa của thế kỉ hai mươi sắp kết thúc, một con người hẳn đã bị mọi người hoàn toàn quên lãng, nếu không có bộ phim nổi tiếng thế giới mang đầu đề Vị Hoàng đế cuối cùng gợi lại một quãng đời của ông.

Ấy là vào tháng mười năm 1965, ở thủ đô Bắc Kinh. Hồi ấy, đế quốc Mỹ đã đưa cái mà chúng gọi là chiến tranh đặc biệt ở Việt Nam thành một cuộc chiến tranh cục bộ thật sự. Chúng đổ quân vào trực tiếp xâm lược miền Nam nước ta. Quân đội Mỹ hùng hùng hổ hổ vừa đặt chân lên bờ biển Nam Trung Bộ, đã bị Quân giải phóng miền Nam đánh cho một trận phủ đầu tơi bời ở Vạn Tường. Nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa đang thực hiện những bước đi có tính toán nhằm phát huy ảnh hưởng của một nước đông cả tỉ dân trên chính trường quốc tế. Đó cũng là những năm tháng huy hoàng nhất của ban lãnh đạo Trung Quốc thế hệ đầu tiên, vào đêm trước của cuộc “Cách mạng văn hóa” sẽ bùng nổ mấy tháng tiếp ngay sau đó, biến động bi thảm làm đảo lộn mọi giá trị của con người và làm kìm hãm đà phát triển của nước Trung Hoa vĩ đại.

Tôi được mời sang Trung Quốc dự Quốc khánh nước bạn với tư cách nhà báo, thay mặt báo Nhân dân. Tại cuộc chiêu đãi chính tại Đại lễ đường nhân dân do Tổng lí Quốc vụ viện Chu Ân Lai nhân danh Chính phủ Trung Quốc chủ trì đúng vào đêm mùng một tháng mười, có mặt hơn bốn nghìn khách quốc tế và trong nước. Đến dự có đông đủ các vị lãnh đạo của Đảng Cộng sản và Nhà nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa thời ấy: Mao Trạch Đông, Lưu Thiếu Kỳ, Chu Đức, Trần Vân, Bành Chân, Đặng Tiểu Bình, Trần Nghị, Đổng Tất Vũ... có thể nói gần đủ những gương mặt tiêu biểu nhất của lịch sử Trung Quốc đương đại sáng chói hào quang, kể từ sau cuộc vạn lí trường chinh.

Khách nước ngoài có nhiều nhân vật nổi tiếng. Tôi nhận ra Quốc vương Campuchia Sihanuk cùng bà Hoàng Monique, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Indonesia Aidit cùng một đoàn đại biểu quân sự rất đông tướng tá của nước ấy (các vị này đang có mặt tại Bắc Kinh thì ở Jakarta xảy ra đảo chính), một nhà lãnh đạo cấp cao của Pakistan, cùng nhiều chính khách, nhà báo hàng đầu của các nước và nhiều gương mặt Hoa kiều danh tiếng...

Trong số các khách mời từ nước ngoài vừa đến Bắc Kinh, có một người Trung Hoa rất được dư luận trong nước và thế giới hồi ấy quan tâm. Đó là Lý Tôn Nhân, nguyên là Phó Tổng thống Trung Hoa dân quốc của Tưởng Giới Thạch ngay trước ngày nước Trung Hoa hoàn toàn giải phóng và thành lập chế độ cộng hòa nhân dân. Sau khi nhân dân Trung Quốc hân hoan chào đón chế độ mới, họ Lý không sống tại Đài Loan mà chạy sang Hoa Kỳ nương thân. Lần này ông từ Mỹ về thăm đất nước sau mười sáu năm sống lưu vong, theo lời mời của lãnh đạo nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa.

Vua Phổ Nghi chắc có mặt tại buổi chiêu đãi chính thức ấy. Tôi không nhìn thấy ông. Tiệc mời những bốn nghìn thực khách và là tiệc ngồi, ai yên vị chỗ nấy. Vả chăng, nếu có gặp ông tôi cũng không sao biết được, nếu không có người giới thiệu cho. Tôi được gặp ông trong một dịp khác, tại tiệc rượu do Nguyên soái, Ngoại trưởng Trần Nghị chiêu đãi giới báo chí nước ngoài tối hôm sau. Theo nhận thức của tôi, có lẽ đây là lần đầu tiên Trung Quốc có một cử chỉ mở cửa khoáng đạt đến thế. Lần đầu tiên, những nhà báo các nước xã hội chủ nghĩa hoặc thuộc “thế giới thứ ba” chen vai thích cánh tại thủ đô Bắc Kinh với rất đông nhà báo và học giả phương Tây nổi tiếng, cùng không ít kí giả gốc Trung Quốc lừng danh từ Hồng Kông và Ma Cao về lục địa mừng Quốc khánh.

Tôi thật sự ngỡ ngàng khi ông bạn nhà báo nước chủ nhà cùng đi, giúp việc phiên dịch, rỉ tai: “Cựu hoàng đế Phổ Nghi”. Hóa ra người đứng trước mặt tôi, đang nâng li rượu lên ngang mày, khẽ chạm vào li rượu của tôi kia, vốn là Hoàng đế Phổ Nghi, vị hoàng đế cuối cùng của nhà Thanh, và cũng là vị hoàng đế đầu tiên của cái gọi là Mãn Châu Quốc do phát xít Nhật dựng lên ở vùng Đông Bắc Trung Hoa. Đối diện tôi là một người đàn ông vóc dáng trung bình, thái độ khiêm nhường, không mấy khác các vị tổng biên tập báo, đài Trung Hoa cùng dự tiệc tối hôm ấy. Và cũng giống như số đông cán bộ Trung Quốc khác thời bấy giờ, ông mặc bộ lễ phục màu be, áo bốn túi cài kín cổ (màu be cùng màu ghi là hai màu được giới mày râu ưa chuộng nhất ở Bắc Kinh thời ấy). Đôi mắt ông mệt mỏi, ẩn giấu một sự chịu đựng đã thành nếp quen. Tôi không thấy có vẻ gì thông minh, sắc sảo lắm sau đôi kính cận thị - ít ra đấy là cảm nghĩ đầu tiên của tôi lúc bấy giờ. Cho đến nay, qua hơn một phần tư thế kỉ, tôi vẫn còn nhớ như in đôi mắt mệt mỏi của vị cựu hoàng.

Trước khi gặp vua Phổ Nghi, tình cờ tôi có dịp đọc một số tài liệu về chiến tranh thế giới lần thứ hai. Tôi đã nhìn thấy tấm ảnh nhà vua và gia đình bị kẹt ở sân bay Thẩm Dương, sau khi đạo quân Quan Đông, lực lượng dự bị hùng hậu và gần như còn nguyên vẹn của Nhật Bản trên đất Trung Hoa đầu hàng Hồng quân Liên Xô. Trong ảnh, vua Phổ Nghi mặc Âu phục, đội mũ dạ và khoác áo choàng dài màu sẫm, trông lịch sự như một vị đại gia tư sản. Trong hồi kí của mình, Đại tướng S. Stêmenkô, Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Liên Xô thời chiến tranh thế giới thứ hai, có kể lại khá chi tiết sự kiện này. Theo lệnh của ông, Thiếu tướng đặc phái S. Pritula chỉ huy hai trăm ba mươi lăm sĩ quan và chiến sĩ được lựa chọn kĩ càng từ Tập đoàn quân xe tăng Cận vệ số 6 đổ bộ bằng đường không xuống thành phố Thẩm Dương đúng vào ngày 19 tháng tám năm 1945, để tiếp nhận sự đầu hàng của phát xít Nhật, thì tại đường bay đã có vị đại diện của Hoàng đế Mãn Châu quốc và viên giám binh Nhật Bản chờ sẵn để nghênh đón. Thật chẳng ai ngờ, lúc này vua Phổ Nghi cũng đang có mặt tại sân bay. Ông đang ngóng một chiếc máy bay khác, không phải của Hồng quân Liên Xô mà một chiếc máy bay của Nhật sẽ đưa ông lánh nạn.

Hồng quân Liên Xô trong khi kiểm tra các ngôi nhà ở sân bay để xếp nơi tạm đóng quân thì phát hiện ra vị hoàng đế. Ông cùng gia đình và một số tùy tùng thân cận đang chờ máy bay để rời đất nước Trung Hoa. Ông hi vọng quân đội phát xít Nhật Bản sẽ không quên lời hẹn, nhất định họ sẽ phái chuyên cơ đến đón nhà vua, người cộng sự gần gũi số một của họ để đưa đi “lánh nạn cộng sản” tại một nơi an toàn nào đó. Họ chẳng đã từng bao phen thề thốt với ông rằng, cho dù chiến cuộc có khó khăn đến mấy cho quân đội Nhật Bản, thì Nhật Hoàng sẽ không bao giờ quên người bạn của mình. Hoàng đế Phổ Nghi chờ đỏ cả mắt. Rủi cho ông, chiếc máy bay to lớn vừa hạ cánh kia không phải là chuyên cơ do đất nước Phù Tang phái đến rước ông mà là máy bay chuyên dụng của đạo quân chiến thắng: Hồng quân Liên Xô.

Tuy nhiên, vị hoàng đế vẫn được đội quân chiến thắng đối xử hào hiệp và lịch sự. Vua Phổ Nghi - vẫn theo hồi kí của Đại tướng Stêmenkô - đã khóc khi lần đầu tiếp xúc các vị sĩ quan Hồng quân luôn nhã nhặn. Ông khóc cho tình cảnh thảm thương của nhân dân Mãn Châu quốc thời kì phát xít Nhật cai trị. Ông khóc cho số phận nhục nhã của chính mình. Ông khóc cho sự lầm tưởng của mình. Ông khóc vì mừng, vì đã không bị những người lính cộng sản đối xử tàn tệ như ông hằng lo ngại nếu chẳng may một ngày nào đó ông sa vào tay họ. Ông vội nhờ Thiếu tướng đặc phái A. Pritula chuyển giúp về đại bản doanh Liên Xô bức thông điệp của cựu Hoàng đế Mãn Châu quốc Phổ Nghi kính gửi Tổng tư lệnh tối cao của Quân đội Xôviết Stalin bày tỏ lòng biết ơn. Bức thông điệp kết thúc với câu: “Với lòng tôn kính sâu xa và ngưỡng vọng Đại nguyên soái Liên Xô Stalin, tôi xin bày tỏ với Ngài lòng biết ơn chân thành và chúc Ngài sức khỏe dồi dào”.

Tôi ít nhiều cũng có đọc sử cận đại, biết vua Phổ Nghi là người như thế nào. Vì vậy đầu óc tôi không hề thoáng có ý nghĩ là vị cựu hoàng lại được phép xuất hiện trong một buổi chiêu đãi cấp Nhà nước chính thức trọng thể như thế này của Trung Quốc. Trong khi tôi chăm chú quan sát ông, nét mặt ông hoàn toàn không biểu lộ cảm xúc. Có lẽ ông quá quen với sự ngạc nhiên của những người thoạt gặp ông chăng? Hay là con người mà cuộc đời từng trải qua bao sóng gió ấy biết cách tự giấu mình, một đức tính cố hữu của người Trung Hoa ngay từ thời Xuân Thu, Chiến Quốc cách chúng ta những mấy nghìn năm? Ông chẳng chút quan tâm đến sự “ngứa ngáy” trong tôi đang bị máu nghề nghiệp thôi thúc. Tôi muốn đặt với ông một vài câu phỏng vấn. Nhưng làm sao thực hiện được vào lúc này? Người ta chỉ có đủ thời gian nói với nhau một câu ngắn xã giao chúc mừng như thường lệ, mà thực ra chẳng ai buồn nghe rõ lời ai, chỉ cần chạm nhẹ vào li của nhau và đi tiếp. Dòng người trước mặt tôi đã tiến lên. Những người sau lưng tôi đang bước tiếp. Các vị khách đi ngược dòng ai cũng cũng trịnh trọng, li rượu trên tay, tiếp tục cuộc chạm li của họ cho hết vòng lễ tân. Làm sao ngăn dòng chảy ấy? Vua Phổ Nghi đi ngược, tôi đi xuôi, ông và tôi tiếp tục chào hỏi, chúc mừng những người khác, người nào cũng tỏ ra lịch sự, biết điều trong một buổi tiếp tân ngoại giao cực kì lịch sự.

Sau buổi gặp bất ngờ ấy, một người bạn hỏi cảm tưởng của tôi về cựu Hoàng đế Phổ Nghi, nhà vua cuối cùng của triều Mãn Thanh, một đế triều của người ngoại tộc từng thống trị nước Đại Trung Hoa suốt ba trăm năm. Tôi đáp: “Tôi thấy dáng dấp ông ta giống hệt một cán bộ cấp huyện của Trung Quốc”. Tôi nói thật lòng. Đến nay, hoàng đế Phổ Nghi đã đi về thế giới bên kia. Riêng phần mình, sau khi đã xem xong phim Vị hoàng đế cuối cùng, sau khi đã đọc một số trang trích từ bản hồi kí của chính nhà vua, tôi vẫn nhớ như in và vẫn nghĩ những ấn tượng của mình về ông vua bất hạnh ấy hai mươi bảy năm trước cho đến nay vẫn còn đúng.

1992

CUỘC TRƯỜNG CHINH CỦA BẢO VẬT

Đêm Bắc Kinh tháng Giêng năm Quý Dậu ấy (1933) vô cùng lạnh lẽo, vắng vẻ và tối tăm. Gió bấc hun hút. Đường phố được chút ánh sáng yếu ớt có lẽ không phải từ dãy đèn đường đã vàng vọt đang càng mờ mịt hơn bởi những chao đèn phòng không, mà từ những đám cháy bùng lên ở mạn Bắc và Tây Bắc thủ đô hắt lại. Trong gió hút, thỉnh thoảng vọng lại tiếng đại pháo gầm. Hôm nay mới mùng mười Tết âm lịch(1). Lại nữa, với thời tiết này, chẳng ai muốn ra khỏi nhà nếu không có việc thật khẩn cấp.

Chỉ có một đoàn người - không, nhiều đoàn người, rất đông - lặng lẽ nối đuôi nhau đẩy những chiếc xe chất đầy những hòm gỗ lớn, âm thầm rời khỏi Tử Cấm thành qua cổng chính Bắc. Đoàn xe thô sơ chật vật bò đến ga xe lửa Bắc Kinh. Ở đây đã có hai đoàn tàu đầu máy đốt lò hơi đang sẵn sàng chờ đợi. Tất cả hòm xiểng, cái nào cũng được gắn xi, đánh số và niêm phong cẩn mật, được những người vận chuyển với sự hỗ trợ của công nhân đường sắt, vội vã bốc xếp lên các toa. Kiểm tra, bàn giao xong - tổng số mười chín nghìn năm trăm năm mươi bảy hòm tất cả - hai đoàn tàu vội vã khởi hành, lao vào đêm đen về hướng Nam.

Phải nhiều năm sau, khi những người tổ chức chuyến vận chuyển gần hai vạn hòm báu vật ấy công bố hồi kí của mình, mọi người mới biết đấy là cuộc tháo chạy của kho tàng nghệ thuật lưu giữ suốt trong hoàng cung triều đình Mãn Thanh. Kho tàng này được thu thập từ mọi nơi và mang vào đây lưu giữ cả một nghìn năm nay. Bộ sưu tập mười thế kỉ khởi đầu với vị hoàng đế đầu tiên của nhà Tống, năm 960 giữa thế kỉ 10, cho đến những năm 1930 của thế kỉ 20, kho báu vẫn tiếp tục được làm giàu thêm. Ngọc ngà, châu báu, vàng bạc, đồng thau thời cổ đại; hàng gốm sứ Trung Hoa nổi tiếng từ xưa trên toàn thế giới; vật dụng của các hoàng đế, thái hậu, hoàng tử, vương tôn; gấm vóc, đồ gỗ, đồ đá quý và nửa quý... Những thứ ấy cất xếp tại các kho hoặc bày biện ở chín trăm chín mươi chín căn phòng trong Tử Cấm thành. Và có giá trị hơn hết có lẽ là các tác phẩm nghệ thuật: hội họa, thư pháp, điêu khắc... cùng các cổ vật, nhiều thứ đã tồn tại hơn mấy nghìn năm...

Tranh lụa, thế kỉ VIII Tranh lụa, thế kỉ XI

Với sự xuất phát của hai đoàn tàu rời ga Bắc Kinh trong đêm lạnh, bắt đầu cuộc trường chinh của kho tàng báu vật thuộc các hoàng đế nhiều triều đại Trung Hoa, chạy trốn khỏi sự tàn phá của súng đạn, lửa chiến tranh và bàn tay cướp bóc của quân đội phát xít. Cuộc chiến tranh xâm lược Trung Quốc do chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản gây nên đã diễn ra vừa được hai năm. Từ tháng chín năm 1933, quân đội của Thiên Hoàng tấn công như vũ bão, chiếm các tỉnh Đông Bắc Trung Hoa lập nên nước Mãn Châu. Từ bàn đạp ấy, chúng tiếp tục cuộc tiến quân. Các thành phố Bắc Kinh, Thiên Tân bị đe dọa trực tiếp.

Trước tình hình khẩn cấp, tiên liệu cuộc rút lui khỏi thủ đô và các thành phố lớn là khó tránh khỏi, Tưởng Giới Thạch, người đứng đầu chính phủ Trung Hoa dân quốc thời ấy, bí mật ra lệnh sơ tán kho bảo vật trong cố cung. Đây không chỉ là những vật báu quốc gia mà còn là biểu tượng của quyền uy đất nước. Theo các nhà nghiên cứu, từ xưa, các hoàng đế Trung Hoa đã hiểu bộ sưu tập các tác phẩm nghệ thuật và vật báu thu gom từ nhiều đời và được giữ trong phạm vi Tử Cấm thành không chỉ vô giá về mặt tiền bạc, mà nó gắn liền với quyền uy và vận mệnh quốc gia. Bởi vậy triều nào cũng có nghiêm lệnh không được đưa bất cứ một vật gì trong cung điện ra ngoài. Kho báu còn, là quyền uy còn. Để mất những bảo vật ấy, thì quyền uy đế chế cũng tiêu tan. Năm 1924, vua Phổ Nghi, Hoàng đế cuối cùng trong lịch sử Trung Hoa, ban hành sắc lệnh cho tiến hành cuộc kiểm kê và lập thư mục những vật báu trong phạm vi Thành Cấm.

Tranh đời Thanh

Là con người có bản lĩnh và ôm ấp nhiều tham vọng, Tưởng Giới Thạch ý thức rõ điều ấy. Lịch sử sờ sờ trước mắt. Cứ mỗi lần quân nước ngoài tràn vào được Bắc Kinh - cũng như vào bất cứ thành phố nào trên thế giới xưa cũng như nay - thì sự tàn phá, cướp bóc và hủy hoại vật quý là không thể nào tránh khỏi. Đích thân họ Tưởng giao cho ba nhà nghiên cứu cổ vật và nghệ thuật thân tín chịu trách nhiệm tổ chức việc lựa chọn, đóng gói và sơ tán ngay những gì có thể sơ tán được trước khi quá muộn...

Một trong ba người chịu trách nhiệm chính tổ chức việc sơ tán bảo vật, Ngãi Chi Lang, về sau nhớ lại và viết trong Hồi kí của mình: “Đó thật sự là một sự lựa chọn đầy khó khăn, đau đớn và có khi tàn nhẫn nữa đối với chúng tôi. Dĩ nhiên phải để lại những thứ cồng kềnh, quá nặng hoặc xem ra giá trị có kém hơn. Mà trước mắt những người nghiên cứu nghệ thuật chúng tôi, chẳng có thứ gì ở đây là kém giá trị, chẳng có thứ gì là không đáng cất giấu hoặc mang đi. Vậy thì đưa đi, để lại thứ gì đây?...”.

Bắt đầu từ những thứ nhẹ, dễ sơ tán nhất là tranh quốc họa, thư pháp “quốc hồn quốc túy độc đáo của nền nghệ thuật Trung Hoa”. Tranh quốc họa cũng như thư pháp được vẽ và viết trên những khổ giấy to nhỏ khác nhau, do vậy cuộn lại và xếp vào thùng khá tiện lợi. Ấy thế mà riêng hai mục này đã chiếm gọn chín nghìn hòm gỗ. Đồ đồng chúng tôi chỉ cho chọn những loại nhẹ, gọn nhất, trước hết là những cái được tạo tác nên cả nghìn năm thậm chí nhiều ngàn năm trước - tức là chỉ lấy những thứ có niên đại cổ nhất, thế mà vẫn xếp chặt ba nghìn hòm. Rồi cũng chừng ba nghìn hòm nữa đồ ngọc, đồ sứ thật quý hiếm...

Người ta phải dùng nhiều tấn bông vải, phoi bào, rơm rạ để chèn vào các hòm khi đóng gói. Mỗi thùng có danh mục riêng và được niêm phong, gắn xi, đánh số thứ tự.

Hai đoàn tàu hỏa mở hết tốc lực chạy về hướng Nam với nghiêm lệnh, chỉ dừng lại hẳn khi nào tới được Nam Kinh, thủ đô thứ hai của dân quốc. Gần hai vạn hòm gỗ đựng báu vật được xếp vào những nhà kho lớn đã chuẩn bị sẵn cho việc này. Những người phụ trách cuộc vận chuyển hi vọng Nam Kinh là địa chỉ cuối cùng. Đâu có ngờ, rồi họ còn tiếp tục phải đưa những thứ ấy đi, phân nhỏ ra từng toán một, chở bằng xe lửa, ô tô, xe ngựa, xe trâu, thuyền bè, cả trên lưng súc vật và trên lưng người. Một cuộc rút lui dài, một cuộc trường chinh hai vạn dặm, tổng cộng đến mười nghìn kilômét, gấp hai lần chiều dài của Vạn Lý Trường Thành. Không kể một bộ phận rồi ít lâu sau sẽ xuống tàu cùng với họ Tưởng, lúc này đã trở thành viên tướng thất trận, vượt biển tháo chạy sang Đài Loan. Khi đã mất hết lục địa Trung Hoa, họ Tưởng vẫn còn cố níu giữ một phần báu vật bên mình. Từ khi rời Cố cung cho đến lúc những chiếc hòm của quý ấy cuối cùng kết thúc chuyến đi, thời gian kéo dài mười sáu năm ròng rã.

Gần hai vạn hòm vật quý được tạm thời cất giữ ở thành phố Nam Kinh trong bốn năm. Nhưng tình hình Trung Quốc ngày một xấu hơn. Mùng 7 tháng hai năm 1937 - lại một ngày lạnh lẽo áp Tết Đinh Sửu - phát xít Nhật chính thức tuyên chiến với Trung Hoa. Chiến tranh mở rộng nhanh chóng. Bắc Kinh, Thượng Hải lần lượt bị chiếm đóng. Không quân Nhật ném bom, bắn phá bừa bãi. Quân đội Thiên Hoàng đã khua gót giày đinh ngay trước cổng thành Nam Kinh rồi. Các bảo vật lại phải đưa ra khỏi các kho, tiếp tục “cuộc rút lui chiến lược”. Để thuận tiện cho việc vận chuyển và cất giấu trong tình hình chiến sự lan ra gần cả nước, người ta chia kho báu thành ba bộ phận, giao cho ba người lãnh đạo từng đưa chúng xuất phát từ Bắc Kinh bốn năm đến đây, chịu trách nhiệm riêng rẽ mỗi người một phần, đi về một hướng.

Tám vạn hòm chứa những vật quý nhất do chính Ngãi Chi Lang phụ trách được đưa xuống tàu thủy, rồi tiếp tục đi bằng đường xe lửa đến thành phố Trường Sa. Các nhà ga dọc đường bị không quân Nhật ném bom, bắn phá. Mỗi lần như vậy, giữa các làn đạn pháo và các đám cháy đang bùng lên, các hòm được vội vã chất lên xe tải, và cuối cùng cũng đến được Trường Sa. Ở đây có một trường đại học lớn. Dự kiến tạm gửi các hòm bảo vật vào thư viện của trường.

Nhưng tòa nhà lớn vốn là thư viện không còn nữa. Thay vào đấy là những hố bom và những đống gạch đổ nát. Các hòm bảo vật phải chạy tiếp đến một thị trấn miền núi vùng Tây Nam Trung Quốc, rồi đưa vào giấu trong các hang động tự nhiên, chờ cho đến khi chiến tranh kết thúc. Và vào tận hang núi cao rồi, còn biết chạy đến đâu nữa?

Nhóm thứ hai do Hàn Lệ Uyển chịu trách nhiệm đưa bảy nghìn hai trăm hai mươi chín hòm khác, rời Nam Kinh lên đường theo hướng Tây Bắc sơ tán về thành phố Hán Thành. Không có đường xe lửa. Mà mỗi chuyến ô tô vận tải lớn cũng chỉ chở được khoảng hai mươi hòm gỗ. Trước sau, có hơn ba trăm chuyến xe đi đi về về, vượt qua dãy núi Thiên Lĩnh đỉnh cao như chạm trời. Những chuyến xe vô vàn gian khổ, bởi đường đâu có ra đường, nhất ở những quãng đèo cheo leo heo hút.

Nhưng Hán Thành vẫn chưa phải là địa điểm an toàn. Cuộc rút lui còn phải tiếp tục hơn năm trăm kilômét nữa về phía Tây Nam, đến thành phố Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên xưa kia là đất Ba Thục của Lưu Bị. Tại đây, bảy nghìn ba trăm hòm báu vật cũng được đưa vào cất giấu phân tán trong các hang động hiểm trở.

Còn để lại ở Nam Kinh chín nghìn ba trăm sáu mươi chín hòm. May mắn sao, bộ phận này kịp đưa rời khỏi thành phố bằng đường thủy, ngược sông Dương Tử, đúng vào hôm quân đội Nhật Bản tiến chiếm rồi đóng lại Nam Kinh, ngày 03 tháng mười hai năm 1937, vừa vặn thoát khỏi thảm họa mà lịch sử Trung Quốc sẽ gọi là “cuộc tàn sát Nam Kinh” do quân đội xâm lược gây nên. Điều kì diệu ấy làm cho nhiều người Trung Quốc tin kho tàng báu vật quốc gia được thần linh phù hộ, bởi năm 1947, sau khi chiến tranh kết thúc, người ta thu thập các hòm trở lại Nam Kinh và kiểm kê, thì nhận ra không một hòm nào bị hư hại qua cuộc rút lui dài mấy vạn dặm.

Năm 1949, nhân dân Trung Quốc giành lại chủ quyền trên toàn lục địa Trung Hoa. Quân Quốc dân đảng bị đánh tơi bời. Trước khi tháo chạy sang Đài Loan, Tưởng Giới Thạch không quên mang theo kho báu vật - dĩ nhiên trong lúc bối rối, chỉ mang theo được một phần. Bốn nghìn hòm được đưa xuống ba chiếc tàu lần lượt rời cảng Thượng Hải. Chiếc cuối cùng vội vã nhổ neo giữa cơn mưa tầm tã và trong tiếng gầm không xa của đại bác Quân giải phóng. Cuối cùng, đành bỏ lại ở bến cảng bảy trăm năm mươi sáu hòm, nhường chỗ trên tàu cho các vị quan to và gia đình họ “tùy nghi di tản”.

*

Cũng như phần đông du khách nước ngoài ngày nay có dịp đến Bắc Kinh, người viết bài này được đôi ba lần tham quan Cố cung. Những vật bày ở đây, ai cũng biết, chỉ là một phần rất rất nhỏ của kho báu vật đã được trở về với nhân dân, hơn nữa nhiều thứ trưng bày ở đây cũng chỉ là phiên bản. Nhớ lại lần sang Đài Bắc, chúng tôi cũng tranh thủ thăm Viện bảo tàng Bảo vật vừa được xây cất nên. Nghe giới thiệu, nơi đây lưu giữ đến sáu mươi vạn tác phẩm nghệ thuật và vật quý hiếm. Lần đầu tiên có thời giờ nhẩn nha, tôi được nhìn tận mắt nhiều thứ lạ, chỉ mới nghe nói qua báo chí. Như bức tranh lụa dài mười ba mét, căng suốt ba mặt tường của một gian phòng, vẽ với rất nhiều chi tiết tỉ mỉ cảnh sinh hoạt đời thường ở Trung Quốc thời xưa. Một bức tranh lụa dài mười ba mét, chắc trong thiên hạ chẳng nơi thứ hai nào có. Tác giả là một họa sĩ, chỉ một người thôi, vào đời nhà Minh. Một mình ông đã thực hiện bức tranh quá khổ. Lại nhớ một lần khác vào cuối năm 1998, tôi có việc ghé Paris, vào lúc báo chí nước này đang xôn xao về một cuộc triển lãm mới khai trương và sẽ kéo dài ba tháng ở nhà trưng bày Grand Palais. Một tờ báo có uy tín của Pháp đưa lên tít lớn, khuyến cáo bạn đọc: “Dịp may hiếm có để hiểu rõ quốc hồn quốc túy Trung Hoa, xin chớ lên bỏ lỡ”. Thật ra cuộc triển lãm chỉ bày có hơn một trăm bức tranh và thư pháp, cùng hai trăm năm mươi sáu vật khác: tượng cổ, đồ đồng nhiều cái từ đời Xuân Thu, Chiến Quốc và Tần Thủy Hoàng đế, hàng sứ đời Minh, đời Thanh... Một phần quá nhỏ trong số mấy nghìn hòm báu vật từng cùng nhau trải qua cuộc sơ tán dài hai vạn dặm, rồi chạy tuốt sang Đài Loan. Càng chẳng thấm tháp gì so với những gì còn giữ lại được ở lục địa Trung Hoa sau cuộc trường chinh của bảo vật kéo dài nhiều năm.

2002

BÃO CÁT QUA ĐI, NẮNG XUÂN LẠI ĐẸP

Tôi đến Bắc Kinh lần này trong đầu còn mang nặng hình ảnh những trận bão cát dữ dội mà Truyền hình Việt Nam và nhiều hãng truyền hình lớn trên thế giới đều đưa tin. Một tối vào nửa cuối tháng ba vừa qua, đang ở cố đô Marrakech của Vương quốc Maroc, đêm khuya tình cờ mở đài Euro News ra xem tin tức cuối ngày, chợt thấy thấy một quang cảnh ở Bắc Kinh ngày hôm đó dưới chuyên mục No comment (không bình luận). Trên màn ảnh nhỏ, chỉ có hình những con người đang chống chọi với gió mạnh để bước đi trong bão cát đục ngầu. Bởi không có lời bình, không có nhạc đệm, không có âm thanh nào khác ngoài tiếng gió hú, càng làm tăng thêm vẻ hăm dọa dữ tợn của thiên nhiên.

Sau này về nước đọc báo mới biết thêm, trong hai ngày 19 và 20 tháng ba ấy (2002), bão cát đã dữ dội tấn công hơn một trăm hai mươi huyện thuộc tám tỉnh và thành phố phía Bắc Trung Quốc. Khoảng một triệu bốn trăm nghìn kilômét vuông trong đó có hai nghìn tám trăm kilômét vuông đất canh tác và hai mươi ba nghìn kilômét vuông đồng cỏ chịu tác động nặng nề của bão cát, làm ảnh hưởng đến mùa màng và đời sống một trăm ba mươi triệu người.

Nhưng thiên tai đã qua. Bắc Kinh giữa mùa xuân rất đẹp trong nắng lạnh, dù có lúc trời hơi mù và về đêm gió còn khá to. Tuy nhiên cây cối đã xanh mượt lá non, và đêm đêm thủ đô rực rỡ ánh đèn màu chào mừng các đoàn nghị sĩ từ gần bốn mươi nước châu Á đến Bắc Kinh tập kết rồi bay tiếp về thành phố Trùng Khánh ở Tây Nam nước này, dự kì Đại hội thường niên của Hiệp hội Nghị viện châu Á vì Hòa bình (AAPP).

Bão cát là một tai họa của Trung Quốc có từ thời xa xưa. Nhưng điều thật sự đáng quan tâm là nửa thế kỉ gần đây, tần số bão tăng dần. Nếu trong thập niên 1960 của thế kỉ 20 xảy ra tám lần bão cát lớn, thì thập niên 1970 có mười ba lần, thập niên 1980 có mười bốn lần, những năm 1990 là hai mươi ba lần. Đặc biệt riêng năm 2000 bão cát xuất hiện đến mười hai lần và năm đầu thiên niên kỉ (2001) những ba mươi hai lần. Trận bão cát xảy ra cũng vào cữ này năm 1998 đã làm ngưng trệ tất cả các sân bay ở phía Bắc Trung Quốc do gió quá mạnh và tầm nhìn quá thấp. Lần ấy chúng tôi đã đến được sân bay, còn phải chờ khá lâu, máy bay mới cất cánh được. Ấy thế mà việc trồng cây chắn gió, chống cát bay đã được đặt ra trên quy mô toàn Trung Quốc từ nhiều chục năm nay.

Bắc Kinh mịt mù trong bão cát (ảnh chụp tháng 3/2002)

Qua quan trắc bằng vệ tinh, có thể thấy bão cát xảy ra do gió mạnh mang cát bụi từ sa mạc Gobi ở Đông Nam Mông Cổ và sa mạc Đông Kazastan, cũng như từ khu tự trị Nội Mông và phần sa mạc thuộc các tỉnh Cát Lâm và Tân Cương của Trung Quốc, về trung nguyên.

Khí hậu toàn cầu biến đổi, thiên tai càng gay gắt. Dự báo nếu quá trình này tiếp tục mà không có biện pháp phòng ngừa, thì riêng ở Trung Quốc diện tích sa mạc từ ba mươi chín vạn sẽ tăng lên đến nửa triệu kilômét vuông vào năm 2030.

Con người hiện nay chưa có điều kiện khống chế đối lưu không khí và làm chủ bề mặt các sa mạc. Tuy nhiên, vẫn có thể hạn chế thiệt hại bằng cách trồng cho nhiều rừng cây. Từ nhiều năm qua, Trung Quốc đã thực hiện kế hoạch trồng cây, tạo nên vòng sinh thái bên ngoài Bắc Kinh và Thiên Tân, bảo vệ hai thành phố này đỡ bớt ảnh hưởng của bão cát. Nhịp độ tạo vùng sinh thái “lá chăn xanh” với ba vòng phủ xanh: vùng cách li sa mạc, vùng đồng bằng và miền núi. Diện tích rừng và cây xanh ở thủ đô Bắc Kinh hiện đã chiếm 44% sẽ mau chóng đạt 45-46% vào những năm tới. Đấy cũng là một trong những công việc chuẩn bị Thế vận hội 2008 mà Trung Quốc là nước đăng cai. Trung Quốc hi vọng, với việc tăng đầu tư và áp dụng khoa học, công nghệ mới, sẽ có thể khống chế được nạn sa mạc hóa trong vòng nửa thế kỉ tới.

Đêm xuân ở Bắc Kinh còn lạnh, nhất là vì gió to. Không thể không liên tưởng tới gió nóng đang thổi ở miền Nam nước ta. Không thể không nghĩ tới cuộc chiến đấu gian khổ của bao nhiêu người ở rừng U Minh Hạ cũng lúc này đây nhằm hạn chế thiệt hại do cháy rừng. Ai cũng biết thiên nhiên xấu đi do tội của con người. Cuộc chiến đấu bảo vệ môi trường, chỉ có thể thực hiện thành công với sự hiệp đồng của các quốc gia, trong đó không một quốc gia nào vì lợi ích riêng mà làm thiệt hại tới quốc gia khác. Người sống trong vùng sa mạc cần nghĩ tới người ngoài sa mạc. Người đầu sông phải nghĩ tới người cuối sông. Người sống vùng núi rừng chớ nên phá rừng vô tội vạ. Và thật đáng xấu hổ là những nước giàu có nhất, phát triển nhất, trước hết là Mỹ, lại chưa ý thức (hoặc không muốn ý thức) đầy đủ trách nhiệm của mình. Không thể chấp nhận người ở đầu sông dùng nước sông bừa bãi, thoải mái ngăn sông chặn suối làm hồ chứa nước cho mình, không nghĩ gì tới người ở cuối sông quanh năm vật lộn chống nước mặn ngược dòng. Càng đồng tình với Chủ tịch Quốc hội Trung Quốc Lý Bằng trong diễn văn ông khai mạc Đại hội đồng AAPP tối 16 tháng tư 2002. Ông nói, trong cơn lốc toàn cầu hóa hiện nay, bên cạnh những mặt thuận lợi, các nước đang phát triển phải đương đầu với không ít khó khăn, thách thức trong đó có tai họa về suy thoái môi trường do thiên nhiên mang đến và con người gây nên. Không có cách nào khác hơn là đoàn kết nhau lại và chân thành hợp tác với nhau.

2002

TRẦM NGÂM BÊN MỘ VUA TẦN

Trong dòng người nườm nượp da trắng, da đen, da vàng - đông nhất là các đoàn du lịch từ các tỉnh xa của Trung Quốc đổ về đây chiêm ngưỡng lăng mộ vị Hoàng đế đầu tiên trong lịch sử nước mình - tôi chú ý tới một đôi vợ chồng già. Đấy là hai người da trắng. Ông chồng tóc bạc phơ nhưng dáng đi và vóc người vẫn thẳng, dong dỏng cao, phong thái lịch sự, vai bên trái khoác cái túi con của mình, vai bên phải là cái xắc đầm của vợ, tay cầm cây can. Đi cạnh là một bà lão vẻ già hơn ông nhiều, đầu đội chiếc mũ vải mềm màu trắng, lưng còng, tay chống gậy, chân lê những bước ngắn chậm chạp. Chỉ thoáng nhìn cũng biết đấy là một con người đã trải qua cơn tai biến nặng về tim mạch, may mà có thể phục hồi. Một cô gái địa phương, chắc là người vừa hướng dẫn vừa phiên dịch, giương chiếc ô đen che cho bà những giọt mưa lất phất bất thường của tiết vào thu nơi lưu vực sông Hoàng Hà, những giọt mưa nhẹ đến mức không làm cho bất cứ một du khách nào khác ngoài bà cụ ốm yếu buồn quan tâm.

Tôi ngắm chiếc can bằng kim loại nhẹ hình dáng kì quái ông cầm ở tay và chợt hiểu ra: Đó là một cây gậy của người già, có thể dùng chống khi bước đi như mọi cây gậy khác bằng gỗ, bằng trúc, bằng song mây; nhưng phần dưới lại có gắn thêm hai nhánh hình chữ U dựng ngược và một chiếc đĩa tròn bọc da. Vâng, cây gậy ấy khi cần có thể kéo hai cái nhánh phụ ra và lật cái đĩa lên thành một cái ghế để tạm ngồi mà thở, khi đôi chân già yếu không còn muốn kéo lê nữa, khi bộ ngực lép không còn đủ để hít không khí cho một sự vận động dù đã hết sức nhẹ nhàng và chậm rãi. Cái can này chắc ông mang theo chủ yếu để đỡ đần người vợ già yêu quý của mình.

Hai cụ già này từ phương trời nào tới? Cuối cuộc đời khá dài, chắc họ đã qua nhiều lúc suy ngẫm và bàn luận với nhau về cuộc sống mai sau có thể là vĩnh hằng, có thể là hư vô. Và nay họ quyết định đi một chuyến dối già đến tận miền Tây Bắc này của lục địa Trung Hoa bao la để ngắm nhìn những di tích của một con người sống cách chúng ta những hai nghìn hai trăm năm, đã dày công suy nghĩ và thiết kế ra sao cho cuộc sống mai sau của mình.

Cái khái niệm về thời gian vô thủy vô chung so sánh, với ý thức về cuộc đời ngắn ngủi đến là vô nghĩa của một sinh vật phù du quả đã làm day dứt biết bao người từ thời cổ đại đến ngày nay. Nhưng với Tần Thủy Hoàng, mơ ước về cõi vĩnh hằng là sự vĩnh hằng cùng với quyền uy tuyệt đối, với sự độc đoán thậm chí cường bạo đến mức mất hết nhân luân mà ông muốn mang theo nguyên vẹn xuống nhà mồ.

Anh chàng họ Triệu tên Chính con của một người tì thiếp được lập làm Tần Vương. Vua nước Tần cất quân thôn tính sáu nước liền, lập nên đế chế phong kiến độc quyền đầu tiên ở Trung Quốc, tự phong cho mình danh hiệu vị hoàng đế đầu tiên (Tần Thủy Hoàng đế) của đất nước mênh mông này, thâu tóm mọi quyền hành trên trời dưới đất vào một tay.

Vừa mới lên ngôi đã nghĩ tới chuyện vĩnh hằng. Ông cho xây lăng mộ. Điều động bảy mươi vạn người làm việc liên tục suốt ba mươi bảy năm; và để xóa hết dấu tích ông đã cho chôn sống tất cả những người tham gia xây dựng khi hoàn tất việc thi công. (Theo các nhà sử học, dân số toàn Trung Hoa hồi ấy ước tính chỉ có hai mươi lăm triệu người là cùng). Biết bao người theo lệnh vua đã lặn lội lên núi xuống biển tìm thuốc trường sinh, song cái chết vẫn là cái chết, nó không biết nể vì quyền uy.

Và cả đại quân mà vua Tần tính chuyện mang theo mình về cõi bên kia đã rơi vào quên lãng suốt hai mươi hai thế kỉ, ngoại trừ mấy dòng ngắn ngủi mà nhà làm sử trứ danh Tư Mã Thiên đã ghi lại một cách khá mơ hồ trong bộ Sử kí của ông.

Sẽ còn bị lãng quên, nếu không nhờ một sự tình cờ. Năm 1973, một nông dân trong khi làm thủy lợi đã phát hiện một pho tượng chiến binh bằng đất nung to bằng người thật, vội báo cho cơ quan quản lí văn hóa. Trước ông, đã có người tìm thấy tượng, nhưng vì mê tín cho là điềm không lành, đã treo lên cây dùng gậy đập vỡ.

Thế là một cuộc khai quật lớn bắt đầu, kéo dài đã một phần tư thế kỉ và đến nay người ta vẫn tiếp tục kiên trì và cẩn thận moi từng tấc đất để tìm các di vật, nhiều cái đã vỡ thành trăm mảnh, chắp nối lại nguyên hình. Cái mới là bên trên khu khai quật, người ta đã làm mái che cao rộng như mái một sân vận động ngoài trời bảo vệ di tích và xây dựng những tiện nghi cần thiết để đón khách du lịch từ khắp năm châu đổ về.

Tiền của theo đoàn khách du lịch chảy về cố đô Tràng An. Còn người nông dân đã phát hiện ra khu lăng mộ Tần Thủy Hoàng được phần thưởng duy nhất là được trả lương, để ngày ngày đến một phòng trong khu vườn lưu niệm với trách nhiệm kí tên phục vụ những du khách hiếu kì thích chụp ảnh cũng như sưu tập chữ kí của những người lừng danh.

Sáu nghìn tượng ngựa chiến, xe chiến, bộ binh, kị binh, có tả quân, hữu quân, tiền quân... to lớn như người ngựa thật (có khi còn hơn người thật vì chiều cao của tượng nguyên mẫu mà tôi thấy bày trong nhà kính kia, theo tấm bảng ghi chú, cao đến 1m82, còn ngựa cao 1m70, vượt hẳn tầm vóc trung bình của người và ngựa châu Á thời nay), hàng ngũ chỉnh tề. Mà các tượng đất không phải đúc bằng khuôn, vì không gương mặt nào giống gương mặt nào. Còn quân phục thì tùy theo binh chủng, quân hiệu mà có khác nhau: có những chiếc áo giáp đồng hoặc đan bằng sợi mây; có tóc búi để đầu trần (cho những quân hầu phục vụ tại trung quân) có đội mũ (cho lính chiến xông pha ở tuyến đầu) v.v... Có điều là không thấy có tướng tá chỉ huy. Chẳng có gì đáng cho ta ngạc nhiên, vì Tần Thủy Hoàng quan niệm chính ông ta sẽ là Tổng tư lệnh tối cao và vĩnh viễn của đạo quân ấy chứ tuyệt đối không chia sẻ một tí quyền hành cho bất kì ai khác, bất kể lúc ông đang tại vị nơi trần thế, đã xuống địa ngục hay lên thiên đường. Gần đây người ta còn phát hiện thêm hai cỗ xe bằng đồng, rất tinh xảo, có xe, có ngựa, với đầy đủ yên cương, có người đánh xe trang bị kiếm cung. Tôi đã nhìn thấy, cỗ xe đầu nghe thuyết minh chắc là xe của người có trách nhiệm đi tiên phong, xe không có mui, người điều khiển cỗ xe cầm cương đứng thẳng, hông đeo kiếm, vai khoác cung, bên trái là giỏ đựng tên đồng. Cỗ xe sau người cầm cương ngồi, dáng nhỏ bé và cung kính, xe lại có mui, có cửa sổ nhưng bên trong trống không, vì người ngồi bên trong ấy sẽ chính là Tần Thủy Hoàng đế và chỉ có Tần Thủy Hoàng đế mà thôi, chứ tuyệt đối không cho phép bất kì một ai khác được đặt chân hoặc ghé ngồi vào trong đó.

Tất cả những vật tùy táng ấy nằm yên dưới đất, ở độ sâu không lớn lắm. Vì thật ra lúc đầu nó được bày trên mặt đất, trong cung điện có mái che, cột nhà bằng gỗ như một đền thờ, sau này chắc bị hỏa hoạn sụp đổ rồi bị phù sa và cát bụi Hoàng Hà dần dần phủ lên mà nhận chìm mọi dấu vết.

Gần một phần tư thế kỉ trôi qua kể từ ngày phát hiện, nhưng cho đến nay, ngày ngày dưới ánh đèn pha, các nhà khảo cổ, các công nhân giúp việc vẫn tiếp tục công việc nạo từng tấc đất để moi lên các cổ vật hoặc còn tương đối nguyên vẹn hoặc đã vỡ vụn trăm nghìn mảnh để chắp nối lại và xếp nguyên vào chỗ cũ của nó đúng như hơn hai nghìn năm trước.

Đã có quá nhiều bài báo và cuốn sách, đã có không biết bao nhiêu bức ảnh và thước phim về khu mộ táng này được quảng bá khắp thế giới. Và còn biết bao nhiêu công trình nghiên cứu nữa đã và sẽ ra đời. Khách du lịch tò mò đổ về đây, để được tận mắt nhìn, hiếu kì trong vô tư hoặc trầm ngâm trong suy tưởng về quá khứ và hiện tại, về hôm nay và ngày mai, về cái hiện hữu và điều hư vô, về tham vọng và sự bất lực của con người...

Trở lại thành phố Tây An tức Tràng An xưa, thủ phủ tỉnh Thiểm Tây, tôi lại gặp đôi vợ chồng già ngồi nghỉ chân dưới gốc cây móng rồng (long trảo) trước tháp Đại Nhạn, mà xưa kia nhà sư Đường Tam Tạng đã cho xây để tàng trữ các bộ kinh phật sau chuyến hành hương thỉnh kinh của ông từ Tây Trúc trở về. Ôi cái tên Tràng An xiết bao gợi cảm. Chúng ta gặp tập trung ở nơi đây một phần lịch sử Trung Quốc vĩ đại, một phần nền văn hoá sâu thẳm Trung Hoa. Trong hơn một nghìn năm, đây là nơi đóng đô của mười hai triều đại lớn, trước khi kinh đô được dời về Yên Kinh tức Bắc Kinh ngày nay. Anh bạn Trung Quốc cùng đi với tôi nói:

- Chế độ phong kiến Trung Hoa từ cổ đại đến nay tập trung biểu hiện ở hai kinh đô: Tràng An với bốn triều đại rất lớn: Tần, Hán, Tùy, Đường và Bắc Kinh với bốn triều đại lớn khác: Tống, Nguyên, Minh, Thanh cùng những tên tuổi lừng lẫy như Hán Cao Tổ, Đường Tam Tạng, Đường Minh Hoàng, Võ Tắc Thiên... và Minh đế Chu Nguyên Chương, Thanh đế Càn Long và Khang Hi...

Tôi hi vọng còn có dịp ghi lại những cảm xúc của mình về những tên đất, tên người ấy. Nhưng xin hãy được trở lại với đôi vợ chồng già người da trắng đang ngồi nghỉ trước mặt tôi hôm nay.

Tượng đá bằng đất nung

Vâng, tôi lại gặp hai ông bà trước tháp Đại Nhạn. Họ vẫn không hề chuyện trò gì với nhau. Bỗng dưng tôi cũng trở lên trầm ngâm như hai cụ. Trầm ngâm về những con người đồ sộ như Tần Thủy Hoàng, Đường Tam Tạng và những dấu tích họ để lại. Trầm ngâm trước sự nhỏ bé về tầm vóc, sự ngắn ngủi trong đời sống con người, của tất cả những nhân vật trong quá khứ dù cuộc đời, sự nghiệp và tham vọng của họ vĩ đại đến bao nhiêu, so với chiều dài lâu của lịch sử và sự trường tồn của nhân dân.

Và mấy câu mở đầu bài thơ Tương tiến tửu của Lý Bạch chợt trở về trong trí tôi:

Quân bất kiến

Hoàng hà chi thủy thiên thượng lai

Bôn lưu đáo hải bất phục hồi!

Hựu bất kiến

Cao đường minh kính bi bạch phát

Triêu như thanh ti mộ thành tuyết...

Tháp Đại Nhạn

(Bác chẳng thấy Sông Hoàng từ trời nước đổ xuống

Một mạch xuống biển không về lui

Lại chẳng thấy, gương sáng lầu cao buồn tóc bạc

Sớm mới xanh tơ, chiều đã tuyết...)(1)

Kìa, hai vợ chồng cụ già đã đứng lên. Bà cụ dựa vào tay cô gái chậm rãi lê những bước chân. Ông cụ gấp chiếc can - ghế, lặng lẽ bước đi theo bên cạnh. Đến cả cô hướng dẫn du lịch mà nghề nghiệp thường có thói quen nói nhiều, hôm nay dường như cũng lây căn bệnh của người già mà trầm ngâm nốt.

Họ sẽ còn đi về những nơi đâu, đôi vợ chồng già ấy những ngày cuối đời bâng khuâng với hai mái tóc “sớm mới xanh tơ, chiều đã tuyết”.

Tôi chợt nghĩ đến một hình ảnh: Bác Hồ. Tháng tám năm 1959, Bác đã đặt chân đến đây sau một chuyến đi hai vạn ba nghìn kilômét qua các nước thuộc Liên Xô cũ, Đông Âu, Mông Cổ rồi Trung Hoa. Chúng ta đều biết những chuyến đi thăm nước ngoài của một nguyên thủ quốc gia, chương trình bận rộn và nặng nhọc đến thế nào. (Mặc dù Bác cũng có một số ngày được nghỉ ngơi và Bác đã khiêm tốn gọi chuyến đi của mình là “cuộc nghỉ hè”). Thế mà Bác đã đến đây, cố đô của nhà Đường vào lúc xế chiều. Bác ung dung viếng cảnh chùa Đại Từ Ân, rồi ung dung leo lên tận tầng cao của tháp Đại Nhạn. Tới đỉnh tháp, Bác nói vui: “Hôm nay, Hồ Chí Minh đã trèo lên được tháp Đại Nhạn của đời Đường!”.

Một điểm vừa nói lên nhân sinh quan và phong thái của Người, là Bác vừa leo lên tầng cao bảo tháp, vừa ngâm hai câu thơ của Vương Chí Hoán - cũng là một thi sĩ đời Đường.

Dục cùng thiên lí mục

Cánh thướng nhất tầng lâu

(Muốn nhìn xa được ngàn dặm

Hãy lên cao thêm một tầng lầu)

Lúc này Bác đã sáu mươi chín tuổi, sắp bước vào tuổi mà một nhà thơ khác đời Đường, Đỗ Phủ, đã gọi là xưa nay hiếm.

Mười năm sau, Bác sẽ ra đi vào cõi vĩnh hằng cùng chiếc áo vải, chỉ gửi gắm lại cho người sau muôn vàn tình thương yêu và một sự nghiệp vĩ đại.

Thì ra thời gian cứ trôi đi, nhưng đối với mỗi con người, mỗi số phận, nó trôi đi theo những hướng khác nhau.

1996

THIẾP LAN ĐÌNH

Khen rằng bút pháp đã tinh

So vào mới biết Lan Đình nào thua

(Kiều)

Tôi quen ông Lý Mạnh Dực đã lâu. Mỗi lần tôi có dịp ghé Quảng Châu, thế nào ông cũng sắp xếp để gặp gỡ và cùng nhau trò chuyện. Có những lần ông đãi đằng trọng thể và cũng không ít lần một số bạn bè thân thiết cùng nhau gặm chân vịt và “nâng lên đặt xuống” ở cái căng tin nằm ngay trong khuôn viên tòa báo, cơ quan của đảng bộ tỉnh Quảng Đông. Thế mà mãi gần đây tôi mới biết ông không chỉ là nhà báo, nhà văn, giảng viên đại học mà còn là một nhà thư pháp có hạng.

Ông Lý nổi tiếng trong giới tân văn toàn Trung Quốc bởi ông là người lãnh đạo tập đoàn Nam Phương nhật báo tỉnh Quảng Đông, đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội tân văn kí giả (Hội nhà báo) toàn Trung Hoa. Tỉnh Quảng Đông, như mọi người biết, là nơi đi đầu trong cải cách mở cửa. Vốn là nơi gần gũi Hồng Kông về mặt địa lí, những thành tựu tỉnh này gặt hái được mấy chục năm gần đây có tác dụng cổ vũ và nêu gương cho các địa phương khác toàn Trung Hoa, kể cả Bắc Kinh và Thượng Hải. Tập đoàn báo chí Nam Phương nhật báo - lấy báo Nam Phương, cơ quan của Đảng bộ Đảng Cộng sản tỉnh Quảng Đông làm nòng cốt - do Lý Mạnh Dực làm chủ tịch, cùng với tập đoàn Dương Thành vãn báo - tên tờ báo ra buổi chiều, cơ quan của Thành ủy Quảng Châu - tập hợp các báo chí trong toàn tỉnh dưới hai tổ chức, tạo thành hai quả đấm mạnh có nguồn lực hùng hậu, có sức cạnh tranh lớn, hiệu quả kinh tế và xã hội đều cao hơn so với thời gian trước.

Thiếp Lan Đình

Từ kinh nghiệm ấy, năm 1999 Trung ương cho phép thành lập thêm hai tập đoàn báo chí nữa ở Thượng Hải và Bắc Kinh, vẫn coi là làm thí điểm, ít lâu sau nữa mới mở rộng ra một số tỉnh và thành phố khác hội đủ điều kiện, rồi lan đến ngành phát thanh - truyền hình vốn cực kì hùng hậu và mang tính tập trung cao từ trước.

Với trọng trách lớn, đủ rõ ông Lý bận rộn thế nào, vậy mà ông vẫn có thời giờ viết văn, có tác phẩm tốt, được kết nạp làm hội viên Hội Nhà văn toàn Trung Hoa. Lại còn có thời giờ trau dồi nét bút lông... Lần ấy, thấy tôi mải ngắm nghía bức thư pháp lớn chiếm gần hết mảng tường chính của phòng đại sảnh khách sạn Bạch Thiên Nga, người bạn dẫn đường hỏi nhỏ: “Có vẻ ông thích thư pháp Trung Hoa. Chắc ông hiểu bài thơ kia?”.

Tôi cười:

- Tôi thích thư pháp. Như xưa nay tôi vẫn thích tranh trừu tượng...

- Ông chưa biết nhỉ. - Người bạn nói tiếp - Anh Lý hôm nay phấn chấn lắm, cho nên mời cánh ta đến đây. Anh ấy vừa khoe mua được một bộ sách hiếm, tổng quát lịch sử thư pháp Trung Hoa tự cổ chí kim. Giá hơn một vạn tệ (khoảng một ngàn hai trăm đô la Mỹ), mà có phải ai có tiền cũng có thể mua được đâu. Anh Lý mua được vì anh ấy là hội viên kì cựu của Hội Nhà thư pháp Trung Hoa, và bút pháp của anh khá đặc sắc.

Ôi cái chuyện thư pháp, tôi đâu có dám là người đua đòi, bởi biết mình kém cỏi về học vấn và tiền tài. Không hiểu sao tính lại thích ngắm nhìn. Hồi còn rất bé, được cha cho theo thầy đồ học dăm chữ của thánh hiền (để đỡ lê la nghịch đất, nghịch cát ngoài vườn), viết chữ to chưa thẳng nét sổ, tôi đã say sưa ngắm các bức đại tự trong đình, chùa. Một đam mê khó lí giải. Trong đầu óc thơ ngây của tôi, mỗi chữ kia chắc đều có nghĩa có hồn. Thật ra chưa thể coi đấy là thư pháp, mà chỉ là “chữ tốt” mà thôi. Các bức thư pháp đích thực sau này được nhìn thấy ở Trung Hoa, Đài Bắc, Nhật Bản hoặc Hàn Quốc, tôi càng thấy rõ nó không chỉ đẹp về mặt tạo hình, mà sự hấp dẫn chủ yếu của nó có lẽ ở cái thần huyền bí tàng ẩn đằng sau từng ngữ nghĩa, từng nét mực đậm nhạt chăng.

Một điều làm tôi ngạc nhiên nữa là khi có dịp sang châu Âu, tôi nhận ra thư pháp ngày nay được các nhà văn hóa bên Tây thích lắm. Có bao nhiêu công trình nghiên cứu chuyên sâu về thư pháp Trung Hoa, đồng thời báo chí phổ thông cũng thường xuyên có bài đề cập. Một nhà thơ đồng thời là nhà thư pháp gốc Trung Quốc sống ở Paris, François Cheng, vừa được Viện Hàn lâm Văn học Pháp bầu làm viện sĩ. Đó là nhà văn người châu Á đầu tiên giành được một chiếc ghế bành trong cái điện văn chương già hơn ba trăm năm mươi năm tuổi này.

Trong nền văn hóa Trung Hoa với chiều dày ba, bốn nghìn năm lịch sử và vô cùng phong phú, ít có hiện tượng độc đáo như thư pháp. Thư pháp ra đời cùng với văn tự nhưng nó có đời sống riêng. Thực tình trên thế giới dân tộc nào đã có chữ mà chẳng quan tâm cải tiến, nâng cao tính thẩm mĩ của văn tự mình, song không đâu giống như ở Trung Hoa. Các nhà nghiên cứu Đông Tây đều nhất trí rằng thư pháp đã ghi một dấu ấn sâu sắc vào tất cả mọi biểu hiện nghệ thuật của văn hóa Trung Hoa, đặc biệt rõ rệt ở hội họa. Thư pháp hiện diện trong đời sống dân tộc Trung Hoa từ thượng cổ tới nay, tính từ khi xuất hiện chữ viết trên mui rùa, khắc lên bia đá nhiều nghìn năm về trước cho đến các tranh áp phích và biển quảng cáo thương mại đầy rẫy trong thời đại toàn cầu hóa. Hầu như phần lớn những người thuộc các tầng lớp thượng lưu chính trị, trí tuệ và xã hội Trung Hoa tự cổ chí kim - từ hoàng đế, chính khách, tướng lĩnh, cho đến thi nhân, đạo sĩ, thiền sư... chẳng mấy ai ít quan tâm rèn luyện và thực hành thư pháp, coi đấy không chỉ là phương tiện thể hiện cảm thụ nghệ thuật mà còn là một dấu hiệu của sự thành đạt và độ uyên thâm; là cơ hội để thi thố tài năng sở đắc và giao lưu với đại chúng lúc bình sinh và biết đâu chẳng lưu danh hậu thế.

Chủ tịch Mao Trạch Đông là một thí dụ. Chúng ta biết Chủ tịch Mao cũng như không ít vị lãnh tụ của nước Trung Hoa đương đại là những nhà chính trị lừng lẫy, đồng thời lại có danh tiếng và tài năng đích thực trong các trường thư pháp thế kỉ 20. Một nhà Trung Hoa học phương Tây, Pierre Ryckmans, rất khách quan, nhận định: “Mặc dù thiếu điều kiện để kinh qua sự đào tạo uyên thâm, thư pháp của Mao Trạch Đông không vì vậy mà kém chói ngời cá tính sáng tạo độc đáo”.

*

Còn nhớ một chuyến chúng tôi sang Bắc Kinh, cách đây đã lâu. Sau khi tham quan Cố cung, lúc đi đến cổng xuất, tức là chuẩn bị ra bãi đỗ xe, tôi chợt nhìn thấy một số du khách khá đông xếp hàng trật tự, mỗi người tay cầm một cái tích kê. Có nhiều khách Tây ăn vận áo quần thể thao thoải mái, lại có những ông Nhật Bản hay Hàn Quốc comlê cà vạt nghiêm chỉnh, kiên nhẫn chờ đến lượt mình. Tôi chen vào ngó nghiêng cho biết chuyện gì. Thấy một cụ già, khoác chiếc áo bông xanh cũ kĩ, đang thực hành thư pháp. Ông cặm cụi làm việc, không chuyện trò, trao đổi với bất kì ai, không rõ ông đang đắm mình vào nghệ thuật hay là cần cù kiếm sống. Đơn giản có thế thôi. Một cảnh chẳng có gì lạ lẫm trên các đường phố Trung Hoa.

Xe chuyển bánh, người phiên dịch nói: “Các vị có biết người nào đang cho chữ kia không? Đích thân Hoàng đệ Phổ Kiệt em trai vua Phổ Nghi, vị hoàng đế cuối cùng của nước Trung Hoa đấy. Cụ là một trong những nhà thư pháp nổi tiếng ở nước chúng tôi hiện nay”.

Tôi giật mình, tiếc rẻ: “Vậy ta có thể xin, hoặc mua một bức của vị hoàng đệ ấy hay không?”.

Ông bạn đáp:

- Dĩ nhiên ai cũng có thể. Nhưng ông thấy đấy, chương trình của đoàn ta sít sao lắm, hôm nay mà xếp hàng chờ đợi, chắc không đủ thời giờ. Và cái quan trọng là ông phải “nghĩ ra chữ”, ông định xin cụ nội dung gì. Tốt hơn là cho chúng tôi biết, chúng tôi cố gắng thu xếp, nếu lần này không kịp thì sẽ xin gửi sang Việt Nam sau.

Bạn muốn vui lòng khách thì nói vậy, chứ làm sao tôi kịp “nghĩ ra chữ” lúc này. Lại nữa, xa xôi diệu vợi, ai lại dám phiền bạn đến thế. Thôi đành hi vọng lần sau. Lần sau đến Bắc Kinh, riêng tôi đâu có quên việc xin chữ “ông đồ già” đặc biệt của tôi, nhưng được biết cụ Phổ Kiệt đang dưỡng bệnh, đã lâu rồi không thấy nhà thư pháp xuất hiện trước công chúng. Lần sau nữa, thì vị cựu Hoàng đệ vừa mới qua đời do sức yếu tuổi cao...

Tôi kể câu chuyện ấy cho Lý Mạnh Dực nghe. Ông nói, đúng như vậy. Phổ Kiệt là một trong những nhà thư pháp Trung Hoa nổi tiếng thuộc thế hệ cuối cùng trước ngày thành lập nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Ngày nay, xuất hiện thế hệ thư gia mới, có nhiều cây bút lông xuất sắc... “Ấy, - Lý Mạnh Dực nói thêm - Chủ tịch Hiệp hội Tân văn kí giả Trung Hoa Triệu Hoa Trạch, mà anh quen biết, cũng là một tay thư pháp có hạng đấy...”.

Tôi từng nghe bạn bè ngợi khen nét bút ông Triệu. Dịp Đại hội lần thứ VII của Hội nhà báo Việt Nam, ông Triệu không sang Hà Nội dự được, có gửi đoàn đại biểu Hội Nhà báo Trung Quốc mang tặng Đại hội giới tân văn ta một bức liễn, tự tay ông viết ba từ Bút Truyền Tình khá tài hoa. Ông còn nhờ một người bạn thành viên trong đoàn, nhắn với tôi: ông dành riêng cho tôi một bức, sẽ trao tận tay, lúc nào tôi nhận lời mời của ông sang thăm lại Bắc Kinh...

Tôi đã nhìn thấy nét chữ ông Chủ tịch họ Triệu. “Thế còn ông Phó Chủ tịch Hồ Hân Hoa thì sao?” - Tôi hỏi anh Lý.

Lý Mạnh Dực có vẻ suy nghĩ: “Hình như không. Theo chỗ tôi biết, anh Hồ không chơi môn nghệ thuật này. Anh ta say mê lĩnh vực khác...”.

Tôi hỏi vậy vì đối với Hồ Hân Hoa, tôi cũng có một kỉ niệm khác liên quan đến chuyện chữ nghĩa. Anh Hồ là người lãnh đạo Hội Tân văn kí giả thành phố Thiên Tân, một trong ba thành phố lớn trực thuộc chính quyền Trung ương (chưa tính Trùng Khánh, mãi sau này mới tách khỏi tỉnh Tứ Xuyên). Anh đã có lần dẫn đầu một đoàn nhà báo Trung Quốc sang thăm Việt Nam, với tư cách Phó Chủ tịch Hiệp hội toàn quốc. Rời Hà Nội, anh thiết tha nhắc đi nhắc lại lời mời các đồng nghiệp Việt Nam, lần tới nếu đến Bắc Kinh, không thể không ghé thăm thành phố anh. “Thiên Tân gần thủ đô Bắc Kinh lắm. Có một giờ xe lửa thôi mà” - Anh Hồ nói vậy.

Thiên Tân là một địa danh nhiều người biết tiếng trong lịch sử Trung Quốc đương đại. Đấy là nơi triều đình nhà Thanh kí với liên quân nước ngoài hòa ước bất bình đẳng (Hiệp ước Thiên Tân). Thiên Tân còn nổi tiếng với Trường Đại học Nam Khai, nơi Thủ tướng Chu Ân Lai từng theo học và hoạt động trong giới sinh viên thời kì chiến tranh thế giới thứ nhất... Riêng với anh Hồ là người phụ trách ngành phát thanh - truyền hình khá hiện đại của thành phố, tôi biết trong thâm tâm anh còn có một niềm tự hào khác muốn phô với bạn bè. Đó là Tháp truyền hình Thiên Tân cao hơn bốn trăm mét, đứng thứ ba trên thế giới, chỉ sau có tháp Ostankino của Nga và tháp Toronto bên Canada, trước khi bị tháp Ngọc Sáng Phương Đông của Thượng Hải xây dựng sau gạt xuống hàng thứ tư. Nhưng đấy là tháp truyền hình lớn được kiến thiết đầu tiên trong cả nước bằng vốn tự có của ngành và với công nghệ Trung Quốc; trong thành tích ấy có phần đóng góp quan trọng của họ Hồ...

Lúc chia tay nhau ở Thiên Tân, nhác thấy cô nhân viên khệ nệ bưng ra một cái hộp dẹp bọc giấy bóng, tôi đã bắt đầu ngại ngùng nghĩ đến... trọng lượng của tặng phẩm. Hồ Hân Hoa chắc hiểu ý, tủm tỉm cười, nói ngắn gọn: “Đây là vật kỉ niệm nhỏ nói lên một nét tương đồng sâu xa về văn hóa giữa hai nước Trung - Việt chúng ta”. Anh chậm rãi bóc lần giấy bọc, trân trọng mở chiếc hộp bìa cứng có trang trí hoa văn rất đẹp, lấy ra một súc gỗ sang trọng có gắn tấm biển đồng; mặt biển khắc toàn chữ Hán và chi chít dấu triện son: “Đây là tấm thiếp Lan Đình, đúng nét chữ của Vương Hy Chi đời Tấn, cách ta một nghìn bảy trăm năm mươi năm...” - Hồ Hân Hoa trang nghiêm giới thiệu.

Tôi đỡ lấy, và buột miệng một câu ngây ngô: “Sao lắm dấu đỏ thế này?”. Hồ cười: “Để chứng minh rằng đây là bản chính, chứ không phải là bản ngụy tạo, người đời sau bắt chước”.

Người Việt Nam ta hầu như chẳng mấy ai không biết hai câu Hoạn Thư đánh giá nét chữ Thúy Kiều, khen người tình địch mà cố tình nói với đức ông chồng: “Khen rằng bút pháp đã tinh - So vào với thiếp Lan Đình nào thua”. Cụ Đào Duy Anh trong Từ điển truyện Kiều giải thích: “Lan Đình là bài tựa một tập thơ do Vương Hy Chi đời Tấn viết ở Lan Đình, đời sau truyền làm chữ tốt kiểu mẫu”. Giáo sư Nguyễn Thạch Giang hiệu đính và chú thích Truyện Kiều, còn cặn kẽ hơn: “... Năm Vĩnh Hòa (niên hiệu Tấn Mục đế) thứ chín, tức vào năm Quý Sửu (253 năm sau Công nguyên) ngày mùng 3 tháng ba, họ Vương cùng các hiền nhân danh sĩ đương thời hội tại Lan Đình huyện Sơn ân đất Cối Kê tỉnh Chiết Giang... Vương Hy Chi có bài đề tựa cho tập thơ viết ở Lan Đình nổi tiếng. Họ Vương dùng giấy kén, bút lông chuột, chính tay viết bài tự đó thành hai mươi tám hàng, ba trăm hai mươi bốn chữ với một thể đặc biệt, đẹp vô song...”.

Thì ra “chữ tốt kiểu mẫu” và “thể đẹp vô song” mà người xưa người nay đều ca ngợi là thế này đây. Chữ viết chân phương, cho nên dù trong lúc vội vàng và trình độ lõm bõm, tôi vẫn kịp nhận ra đầu đề Lan Đình tự, tên tác giả Vương Hy Chi, và cái niên hiệu: “Vĩnh Hòa cửu niên...”. Hẳn nhà thư pháp hơn một nghìn bảy trăm năm trước đã phóng bút viết bài tựa luôn một mạch, vì tôi thấy có mấy chữ bị xóa đi, mà bản khắc đồng vẫn để nguyên như vậy.

Chủ tịch Triệu Hoa Trạch giữ đúng lời hứa. Lần tôi sang Bắc Kinh gần đây, ông trao tặng tận tay bức thư pháp đã làm từ trước. Ông giảng giải: “Chữ viết tặng bạn phải thực hiện lúc tâm trí nhà thư pháp thảnh thơi, đầu óc không vướng bận chuyện đời, lòng hướng về bằng hữu... Học tập cổ nhân, tôi chuẩn bị sẵn, nhỡ anh sang Bắc Kinh vào lúc mình lúi búi công việc, lúc ấy mới giở ra làm thì mất hay...”.

Ông tặng tôi ba chữ Sát Cổ Kim. Tay nâng li rượu, ông bạn nhà báo già nói rõ ý tứ của mình: “Bác cũng như tôi, chúng ta từng có nhiều dịp đi đó đi đây, trong đời từng nhìn thấy khối chuyện biển dâu, bản thân mỗi người chúng ta cũng từng nếm chuyện trớ trêu, và xét đến cùng chúng ta ít nhiều cũng đã có phần cống hiến cho đất nước. Nay đã đến cái tuổi chúng ta được phép thư nhàn, để mà “sát cổ kim”, quan sát chuyện cổ kim đông tây...”.

Tôi có kinh nghiệm, người Trung Hoa, người Nhật Bản rất tài hoa trong ứng xử. Biết cách khen ngợi bạn bè, lại khéo chọn ngôn từ sao cho đắt, để người nghe không cho đấy là những lời đẩy đưa. Tuy nhiên, mình hiểu phận mình chứ. Tôi cười, thưa với bạn: “Vô cùng cảm ơn bác về món quà quý. Nhưng mấy chữ bác cho, vượt quá tầm của tôi, rồi đây tôi chỉ dám treo ở thư phòng để một mình ngắm nghía, làm sao dám mang ra khoe, và nhân thể giới thiệu thư pháp tài hoa của bác với bất kì ai...”.

2002

TIẾNG TRỐNG ĐIỆN THIÊN HOÀNG

Một hồi trống đại gióng lên, thong thả đổ hồi và kết thúc bằng ba tiếng dõng dạc. Tiếng trống trầm hùng, sâu lắng, vang xa trong không gian yên tĩnh. Có phải đây cũng là tiếng trống giục giã các chiến binh xưa kia từng làm lung lay bóng nguyệt trên trường thành?

Người chủ lễ mặc lễ phục, đầu đội mũ đen, tay cầm hốt gỗ, cung kính cúi đầu.

Người phụ lễ mang tới cho chúng tôi một cành lá tươi, xen giữa lá xanh đính những dải nhỏ bằng giấy trắng có ý nghĩa như những lá bùa. Chúng tôi trân trọng hai tay nâng đặt cành lá ấy lên chiếc án thư trước bàn thờ. Đó là lễ vật khách nước ngoài dâng viếng anh linh Thiên hoàng Minh Trị và Hoàng hậu thờ trong đền này.

Trước mặt chúng tôi là điện thờ oai nghiêm, cánh cửa bằng gỗ mộc đóng kín, ổ khóa và các góc cửa được trang trí những lá đồng chạm. Chúng tôi đứng nghiêm như tưởng niệm. Khoảng nửa phút sau, một hồi trống nữa gióng lên và đổ dồn, lần này không kèm theo ba tiếng dõng dạc, báo hiệu lễ tất. Khách viếng nghiêng mình. Lễ mặc niệm Minh Trị thiên hoàng kết thúc.

Người chủ lễ thong thả dẫn chúng tôi theo hành lang bên trái để quay trở ra. Trước khi làm lễ mặc niệm, chúng tôi đã được rửa tay nơi đây. Một người đàn ông cũng mặc đồ tế, nhúng cành lá tươi vào một ang đồng đựng nước, vẩy lên hai bàn tay khách mời “tẩy trần”; một người khác cầm sẵn một tờ giấy bản trắng cho khách lau tay lần nữa trước khi rời thần cung.

Đền thờ vua Minh Trị tọa lạc trong một công viên lớn, là nơi hành hương và cũng là chốn vui chơi công cộng của nhân dân Tokyo. Chỉ những “quốc khách” hoặc “công khách” (theo cách nói của người Nhật) mới được mời vào đền thờ, còn nhân dân và khách du lịch thì phải đứng từ xa, cách một bái đường và cả một khoảng sân rộng, mà bái vọng nếu họ cần.

*

Minh Trị thiên hoàng (tiếng Nhật đọc là Meiji) như mọi người từng có dịp nghe danh, là một trong những nhà vua nổi tiếng nhất lịch sử cận đại châu Á. Thậm chí người Nhật còn cho rằng bốn mươi lăm năm dưới triều đại Minh Trị (ông lên ngôi năm 1868, mất năm 1912) là thời kì huy hoàng nhất trong lịch sử hơn hai nghìn năm của đất nước Phù Tang. Ông là người đã quyết định chấm dứt chính sách bế quan tỏa cảng kéo dài mấy trăm năm, khiến cho Nhật Bản biến thành một ngôi nhà không có cửa sổ. Ông cho mở cửa giao thương với nước ngoài, khiêm tốn cử những người Nhật ưu tú đi học tập tại các nước Âu, Mỹ đã hoàn thành công nghiệp hóa từ lâu. Ông ban hành hiến pháp (Hiến pháp Minh Trị), cải cách thể chế chính trị, phát triển sản xuất, tăng cường tiềm lực quân sự và chấn hưng văn hóa dân tộc. Nước Nhật Bản với đường lối ấy mau chóng hùng cường, chẳng bao lâu làm thế giới sửng sốt. Các cường quốc Âu, Mỹ kiêu căng bỗng giật mình e ngại khi hải quân nước Nhật Bản vốn bị coi là lạc hậu, chỉ sau ba mươi năm duy tân, đã đánh chìm hạm đội hùng mạnh nổi tiếng từ lâu của Nga hoàng tại eo biển Đối Mã ngoài khơi Sakhalin, thừa thắng chiếm luôn bán đảo Liêu Đông năm 1905, đập tan huyền thoại Hải quân Nga có đủ sức vô địch để đời đời làm bá chủ Thái Bình Dương.

Chính sách tự lực tự cường của vua Minh Trị về sau bị giới quân phiệt Nhật lạm dụng và đẩy tới mức cực đoan biến thành học thuyết xâm lược, dẫn đến cuộc chiến tranh thế giới ở Thái Bình Dương, gây nên bao thảm họa cho các dân tộc châu Á. Dù sao, đối với mọi người Nhật bảo hoàng cũng như xã hội, vua Minh Trị vẫn là biểu tượng của sự trỗi dậy dân tộc và là niềm tự hào quốc gia. Hằng năm, vào dịp kỉ niệm ngày sinh của thiên hoàng Minh Trị (mùng 3 tháng mười một dương lịch) trùng hợp với mùa thu (mùa thu ở Nhật Bản thực sự bắt đầu từ tháng mười một), người ta làm lễ long trọng. Trong các hình thức hội hè, đặc biệt không thể thiếu cuộc thi thiếu nữ trình bày nghệ thuật cắm hoa tươi, một cuộc thi đã trở thành truyền thống.

Lễ hội 3-11 (ngày sinh Minh Trị thiên hoàng)

*

Khu đền thờ vua Minh Trị, Meiji Jingu, (phiên âm sang Hán Việt đọc là Minh Trị thần cung) là cả một quần thể công trình nghỉ ngơi, giải trí và thể thao. Giữa thủ đô Tokyo lúc nào cũng đông nghẹt người hối hả, phố xá chen chúc giữa các hàng cao ốc, ầm ầm xe cộ, môi trường bị ô nhiễm, có một quần thể kiến trúc dân tộc nằm trong một khu cây xanh, rộng đến cả trăm hécta, thật là kì thú. Người ta ước tính khu rừng bao quanh đền thờ có tới mười hai vạn cây gồm hơn ba trăm chủng loài, được nhân dân Nhật khắp nước tự nguyện đưa thực vật địa phương đến trồng vào khoảng thời gian những năm 1915-1920, là những năm xây dựng khu thần cung này. Cung điện thờ kiến trúc theo phong cách truyền thống, tiếng Nhật gọi là nagarezukuri, dựng toàn bằng một loại gỗ quý mang từ đảo Kiso về. Một nét gây ấn tượng của kiến trúc ngôi đền là đường lượn của mái đao cong trên các góc mái, tạo cảm giác phóng khoáng, thư giãn lạ lùng. Ngoài điện chính còn có những công trình khác, như nhà bảo tàng cất giữ những vật lưu niệm có liên quan đến cuộc sống riêng của thiên hoàng, tất cả đều được coi là quốc bảo, và một nơi có tên là võ đạo trường. Cũng được coi như bao gồm trong quần thể “thần cung”, nhưng cách biệt một ít, là Viện Bảo tàng mở cửa cho công chúng vào xem, xây ở gần khu thể thao gồm bể bơi, sân bóng bầu dục, sân chơi bóng chày, sân quần vợt, cung thể dục, sân vận động quốc gia… Tất cả đều được trang bị dụng cụ và tiện nghi hiện đại. Người Nhật vốn ham chuộng thể thao. Các sân vận động luôn đông nghịt người. Còn đến Tết Nguyên đán (từ khá lâu rồi người Nhật vui Tết theo dương lịch), người ta ước tính có tới một triệu rưởi cho đến hai triệu người suốt ngày tấp nập vui chơi ở công viên bao quanh đền thờ bất chấp giá rét. Ngày thường cũng không vắng khách. Chúng tôi đã gặp ở đấy những phụ nữ địu con đến trước thần cung chịu lễ cầu phúc. Buổi lễ hết sức đơn giản: người chủ lễ mặc lễ phục truyền thống đứng ở bên đường, cầm cành lá tươi nhúng vào lọ nước trong, vẩy lên đầu cháu bé mẹ bế đi ngang qua, thế là xong. Nhiều đôi nam nữ thanh niên đến đây làm lễ cưới. Cung đình gắn với dân dã, thiết bị cực kì hiện đại trong kiến trúc dân tộc cổ truyền, sinh hoạt văn hóa mà vẫn tạo được nguồn thu hợp lí… Minh Trị thần cung đúng là một di tích lịch sử đồng thời là quần thể văn hóa cho người Nhật nuôi dưỡng lòng tự hào, tìm những giờ thư giãn, để rồi tiếp tục vươn tới những đỉnh cao khoa học, công nghệ và cạnh tranh trên vũ đài quốc tế.

1992

CÁC NÀNG GEISHA

Tôi hơi ngỡ ngàng khi cùng mọi người dừng chân trước cái cổng gỗ in đậm dấu thời gian trong khu dân cư yên tĩnh một cách bất thường giữa thành phố luôn náo nhiệt. Người bạn Nhật chạm khẽ vào cánh cổng. Như có phép thần, hai cánh cửa nặng nề từ từ mở, một bà đứng tuổi mặc kimônô cúi chào và đưa tay mời vào. Lối đi khá dài giữa hai hàng rào cây xanh xén tỉa, dẫn tới một ngôi nhà kiến trúc phong cách dân tộc. Dưới ánh đèn mờ ảo có tấm gỗ đề Kiệt Mai Quán. Một phụ nữ khác chờ sẵn bên thềm, đợi khách cởi dày bỏ lại ngoài hiên xong mới cúi mình rước vào nhà, mời mọi người yên vị trên những tấm gối đặt ở sàn, sau mấy chiếc bàn dài và thấp bằng gỗ phủ sơn mài.

Căn phòng khá rộng, đồ đạc trang nhã thậm chí có thể nói đơn sơ. Trước mặt chúng tôi, cách chừng ba mét, chiếc bục gỗ rộng chỉ cao hơn sàn một bậc, tôi đoán là sân khấu bởi tận cùng có cái phông, một bức tranh quốc họa lớn gồm bốn tấm như thể tứ bình, dựng lửng lơ. Tường chỉ treo mỗi một bức tranh thủy mặc.

Ochaya (phòng trà) là đây chăng? Hay là okiya, nơi các nàng geisha sống chung và cũng có thể làm nơi tiếp khách?

Nói về văn hóa cổ truyền ở đất nước hoa anh đào, nhiều người hay nhắc từ đến geisha, song được qua một tối cùng các nàng chuyện trò, xem các nàng trổ tài ca múa và tiếp khách điệu đà là việc không dễ.

Geisha, đọc theo âm Hán Việt là “nghệ giả” (có nơi gọi geikô - nghệ kĩ), danh xưng ấy nói lên cốt cách của các nàng: người làm nghệ thuật.

Đây là một nét đặc sắc của nền văn minh Nhật Bản, không thể lẫn với bất kì đâu. Nghề geisha hình thành khoảng đầu thế kỉ 18, lên cực thịnh trong thế kỉ 19 rồi suy giảm theo đà Nhật Bản tiến lên con đường duy tân đất nước. Họ là những nghệ nhân mà nghề chính là giải trí cho giới thượng lưu quý tộc bằng ca nhạc, vũ đạo tại các phòng trà hoặc tại nhà riêng. Thời gian đầu geisha có cả nam và nữ, dần dà về sau chỉ còn có nữ hành nghề. Đến nửa đầu thế kỉ 20, geisha vẫn là đỉnh cao cách vui chơi xa hoa thời thượng. Nghề geisha tàn lụi khi Nhật Bản dốc toàn lực vào chiến tranh thế giới. Dù sau đó nó có được phục hồi, thời hoàng kim đã qua đi vĩnh viễn. Đội ngũ các nàng lại thiếu vắng người kế cận khi Quốc hội Nhật ban hành luật cấm thiếu nữ chưa tròn tuổi mười lăm học làm maikô (tức geisha tập sự). Thông thường các nàng sống tập trung tại một vài khu phố, người Nhật gọi là hanamachi (hoa nhai). Thống kê chính thức cho biết năm 1980 cả nước Nhật còn đến mười bảy nghìn nàng geisha hành nghề, đến nay (2008) chỉ vào khoảng hai trăm, chủ yếu quây quần ở cố đô Kyoto.

... Cuộc vui bắt đầu bằng một tiệc nhẹ, khách thưởng thức rượu sakê rót trong những li sứ nhỏ rất đẹp và nếm một vài thứ bánh cổ truyền làm bằng bột nếp, hạnh nhân, đậu đỏ, đậu xanh, tạo nên những sản phẩm hình dáng thanh khiết, màu sắc hài hòa, chiếc nào cũng được bao gói sang trọng và đầy thẩm mĩ. Có thứ gói trong lá tươi, trông giống bánh ít ở miền Trung nước ta. Những đôi tay trau chuốt cẩn trọng mở bánh, 181 rót rượu, và mỗi nàng một khách, hai tay nâng li rượu lên ngang mày trước khi kề vào môi khách, ân cần niềm nở mà không suồng sã. Tiếp tôi là một maikô rất trẻ, cũng nói được ít nhiều tiếng Anh. Nhờ em vừa giải thích vừa ra hiệu, tôi phân biệt được maikô với geisha ở cách búi tóc của mỗi người. Các maikô búi tóc tự nhiên, các em không được phép đội tóc giả hoặc cài thêm lọn tóc trên đầu. Đầu cài đóa hoa tươi - mỗi tháng thay một loài hoa. Áo kimônô các em mặc cũng đổi thay mỗi tháng một màu. Nói chung trang phục của maikô trẻ trung tươi tắn hơn trang phục của geisha, và các “liền chị” khi đã đến tuổi nào đó thường chuộng loại áo xiêm trang nhã, thiên về màu sẫm. Kimônô mặc kép. Áo ngoài mùa hè may bằng lụa nõn, gọi là ro, mùa thu dùng chất liệu dày hơn nhưng trong chưa có lần lụa lót, gọi hitoe, áo mùa đông có lót nhiễu bên trong cho ấm, tên là awase. Áo trong thường may bằng lụa trắng mỏng, đo cách sao cho hé lộ lần cổ áo trắng khi mặc chiếc áo màu lộng lẫy lên bên ngoài, và đủ dài để lúc các nàng bước đi thì phô lần lụa trắng nơi cổ chân. Mùa nào các geisha cũng phải thắt lưng (obi) bằng tấm lụa thêu rực rỡ quấn mấy vòng quanh bụng và buộc nút sau lưng, trông như đeo tòn ten cái trống cho nên còn gọi là nơ trống. Maikô thì được phép để hai đầu giải lụa buông thõng xuống tận sàn. Người bạn Nhật cùng đi hôm ấy giải thích cho tôi: Thắt chiếc obi với cái nơ trống sau lưng rất khó, cho nên thường phải có người chuyên phụ giúp. Mang obi thắt nơ trống đằng sau còn hàm ý phân biệt các nàng geisha với các oria là gái làng chơi. Các cô nàng này thoải mái thắt nơ trước bụng, phía trên eo, nhờ vậy có thể “mở ra rồi lại buộc vào như chơi”... Chân các nàng geisha đi guốc geta hoặc dận dép tabi. Với trang phục ấy, người mặc không lấy gì làm thoải mái nhất là vào những đêm hè oi bức, vì vậy tôi nghĩ cái quạt truyền thống không mấy khi rời tay người đẹp hoặc cài vào chiếc obi những khi hai tay bận việc khác, chắc chắn chúng có thực dụng chứ không chỉ làm cho các nàng tăng thêm duyên dáng mà thôi.

Nét chủ yếu phân biệt geisha với người phụ nữ Nhật bình thường là ở cách trang điểm khuôn mặt. Trước hết, mặt nàng nghệ giả geisha cũng như em thiếu nữ maikô phải lót một lượt phấn trắng thật dày làm bằng bột gạo cực mịn phủ đến gáy, chỉ để lộ phần da thật từ nửa cổ trở xuống. Hai gò má, quanh mắt tô son hồng và môi thì dùng màu son thật thắm. Lông mày, mi mắt kẻ đậm. Tóc búi cao lên đỉnh đầu, có khi cuộn hai tầng hoặc tết thành hai búi hai bên. Phải cần đến thợ làm đầu chuyên nghiệp, mỗi tuần giúp nàng geisha làm tóc một lần. Và để giữ cho lọn tóc công phu ấy đỡ xộc xệch, đêm ngủ các nàng tựa lưng lên một cái gối riêng gọi là takamakura. Phiền toái đến vậy cho nên các nghệ giả đứng tuổi được phép miễn hóa trang khuôn mặt, trừ những khi biểu diễn tại đại lễ. Ngày nay thì mọi sự giản đơn hơn xưa nhiều, bởi ở các hiệu thời trang đã có sẵn tóc giả đủ hình đủ dáng, chỉ cần chọn sao cho phù hợp với mình...

... Buổi biểu diễn bắt đầu. Một nghệ nhân đứng tuổi, không son phấn, mặc kimônô màu nõn chuối, ôm cây đàn shanmisen (đàn ba dây) trước ngực bước ra cúi chào, rồi khoan thai ngồi xuống vừa đàn vừa hát. Một điệu dân ca nỉ non nghe nói có từ xưa lắm: ... Nhấp chén rượu vào môi/ Chàng cầm thương ra múa/ Đường thương như gió thoảng.../ Rượu là hơi thở dài/ Hay là li nước mắt?...

Hát xong, bà đặt cây đàn sang bên cạnh, khom người, hai bàn tay úp xuống chiếu, đầu cúi rạp cho đến khi chạm hẳn vào vào sàn mới từ từ đứng lên nghiêng mình lần nữa mới lùi ra khỏi sân khấu. Tiếp đó, hai nàng maikô đội tấm khăn lụa trên đầu múa theo nhịp đàn shanmisen cùng tiếng đệm của chiếc trống nhỏ. Hai nàng geisha bước ra múa quạt... Nét mặt các nàng luôn giữ vẻ nghiêm trang, có lẽ vì vậy tôi cảm thấy buổi diễn nặng dáng dấp cung đình hơn là dân dã. Và cũng có lẽ hôm ấy diễn tại phòng trà phục vụ riêng một nhóm khác, không có tiết mục sôi động như nhiều điệu ca vũ dân gian ở sân khấu ngoài trời. Nhạc cụ ngoài cây đàn shanmisen có cái sáo trúc và mấy chiếc trống. Trống nhỏ tsutsumi vác lên vai khi đánh, trống nhỡ ôkawa kê trên đùi, còn trống lớn taikô đặt bên cạnh, khiến người diễn hơi vẹo người khi lúc gõ trống.

Nàng geisha buộc phải học thành thạo các môn nghệ thuật cổ truyền như đàn ca hát múa, ngâm thơ, cắm hoa, thực hành Trà đạo... Các maikô sau khi học thành nghề sẽ tiến hành nghi thức erikae, hiểu nôm na là “thay cổ áo”. Trang phục của các nàng đã thay đổi, các nàng từ nay không còn là thiếu nữ ngây thơ mà là geisha thực thụ. Sau nhiều năm hành nghề, đến lúc cần giải nghệ do tuổi cao hoặc vì lí do khác, các geisha lại mở tiệc cáo tổ và nhỏ chia tay bạn bè, lễ này gọi là zashiki.

Đến lúc chúng tôi chia tay. Các nàng geisha, maikô ríu rít tiễn khách ra thềm. Mỗi người cầm ở tay một cái hốt gỗ giúp khách sửa áo, đi giày. Tôi hỏi tên cô maikô bé bỏng suốt buổi ngồi bên cạnh. Em chìa ra một tấm danh thiếp bằng ngón tay. Danh thiếp của các “liền chị” kích cỡ có nhỉnh hơn một chút, tuy nhiên cũng chỉ bằng quân bài tam cúc. Các nàng thường chọn những cái tên thơ mộng: tiểu điệp, tiểu hạc, tiểu quyên... Trên danh thiếp tuyệt nhiên không có họ tên thật hoặc thêm thông tin nào khác. Không phải khách quen khó biết các nàng tên họ là chi, quê quán ở đâu, ngoài cái địa chỉ nơi các nàng làm việc...

2008

CHÉN TRÀ CHỐN CỐ ĐÔ

Qua ngụm nước ánh màu hổ phách đựng trong chiếc chén sứ tráng men ngà, người sành điệu có thể cảm nhận đồng thời vị ngọt ung dung của Khổng tử, chất chát thâm trầm của Lão tử và mùi hương thanh khiết của chính Đức Phật Thích Ca.

Okakura Kakuzo(1)

Trà vốn không phải cây nguyên sinh ở Nhật Bản. Theo các nhà nghiên cứu, trà là thổ sản miền Nam Trung Quốc, từng được một vài bộ tộc người Hoa Nam thời cổ đại dùng làm nước uống. Đến thế kỉ 4 và 5, trà trở thành nước giải khát thông dụng được ưa chuộng của cư dân lưu vực sông Dương Tử. Đời Đường, thưởng thức trà là thú tao nhã của tao nhân mặc khách. Người phương Tây nghe nói đến trà khá sớm qua lời kể của các du khách Ả rập có dịp đến châu Á, song phải đợi đến đầu thế kỉ 17 thương thuyền Hà Lan mới nhập khẩu trà hàng hóa về châu Âu. Trà đến Pháp năm 1636, tới Nga năm 1638. Năm 1650 sang Anh và ngay lập tức được người Anh nhiệt liệt đón nhận, hơn nữa, còn tạo nên cách uống trà riêng của mình, đến nỗi vào thế kỉ 18 các hiệu cà phê ở London hầu như biến thành những phòng trà.

Trà vào Nhật thế kỉ thứ 8. Sau bảy trăm năm, đến thế kỉ 15, thưởng ngoạn trà được nâng lên mức nghệ thuật, trở thành gần như một tôn giáo, gọi là Trà đạo (Sađô). Trà đạo tôn vinh sự thanh tao, vừa đậm chất Thiền vừa gần tính Đạo. “Trà đạo là đạo tôn thờ cái đẹp trong cuộc sống hằng ngày đầy rẫy chuyện tầm thường xấu xa” (O. Kakuzo). Do thế cô lập của nước Nhật với thế giới từ thủa xa xưa, cuộc sống của cư dân Nhật từ nhà cửa, tập quán sinh hoạt, lối phục sức, cách nấu ăn, đồ sơn, đồ sứ..., cả nền văn học nghệ thuật Nhật nữa - vẫn theo lời của O. Kakuzo - đều chịu ảnh hưởng Trà đạo. Phong cách Trà đạo thấm vào các dinh thự cao sang cũng như chốn nhà tranh vách liếp. Nó giúp nông dân Nhật biết cách bày hoa trong lọ, dạy cho thợ thuyền Nhật nhìn thấu cái đẹp nơi hòn đá, con khe.

Người phương Đông có nhiều cách uống trà. Người Hoa, người Việt, người Nhật, người Hàn... mỗi dân tộc có sở thích riêng phong cách riêng. Tuy nhiên, ngược dòng lịch sử vẫn có thể tìm thấy cội nguồn và những nét tương đồng. Tại Trung Hoa, từng phổ cập lần lượt ba môn phái trà tương ứng ba triều đại lớn. Đời Đường dùng trà đã làm thành bánh cho vào ấm đun sôi lấy nước uống (đoàn trà), nhà Tống dùng trà khuấy (trà xay vụn hòa vào nước, gọi là mạt trà), sang đời Minh thì phổ biến cách dùng trà hãm (cho trà vào bình, rót nước sôi vào - yêm trà), cách này lưu truyền đến ngày nay, thông dụng ở nhiều nước. Cách uống trà của chúng ta nhìn chung kế thừa phong cách đời Minh. Trà đạo của Nhật thuộc “trà phái” này.

Thưởng ngoạn trà sao cho đúng nghi thức là nếp sống tinh tế và phức tạp của cư dân đất nước hoa anh đào, người nơi khác đến khó thấu hiểu sự tinh vi, nói chi thực hành. Bộ đồ pha trà, từ cái siêu đun nước đến chiếc hộp đựng, cái ấm, cái chén, cả chiếc gáo cán tre dùng múc nước đều là những sản phẩm đậm chất nghệ thuật. Không phải thưởng thức trà đạo ở bất kì đâu, mà tốt hơn là vào Trà thất. Trà thất làm nơi yên tĩnh. Có thể là một túp nhà riêng biệt, cũng có thể chỉ là một phòng nhỏ trong ngôi nhà ở chung của gia đình, trang trí theo phong cách Trà đạo. Nhà ở cổ truyền của người Nhật phần lớn được xây cất bằng gỗ tre, Trà thất vì vậy càng dùng thuần chất liệu ấy. Ngay cả chốn giàu sang lộng lẫy, dinh thự xây cất hoành tráng cũng cố làm sao cho khiêm nhường, để nếp Trà thất giữ được vẻ thanh bần, gắn quyện với thiên nhiên. Trong Trà thất không có chỗ cho vật lòe loẹt, phô trương. Những tấm mành treo trên tường là mành tre mộc. Cửa sổ Trà thất từa tựa tấm liếp nhà dân quanh năm thiếu đói. Trông thô sơ nghèo khó vậy mà xây dựng Trà thất cho đúng quy cách khá tốn kém. Phải cậy những thợ chuyên, tinh thông nghề dựng xây, trang hoàng Trà thất, giống như đội ngũ thợ chuyên làm sơn mài vậy. Đồ dùng trong Trà thất chẳng vật nào giống hệt vật nào. Rất kị sự đối xứng, trùng lặp ở đây. Càng đa dạng càng gợi cảm. Bởi vậy không ít người nước ngoài - trong đó có tác giả bài này - thực sự ngạc nhiên khi lần đầu nhìn thấy bộ đồ trà chén to chén nhỏ, chiếc đĩa, cái khay... hình dáng, kích cỡ, màu sắc mỗi thứ một khác tưởng chừng hơi... lôm côm. Vật dụng gì cũng trông như thể cũ kĩ thô sơ - trừ cái gáo tra cán tre dùng pha trà mời khách thì ngược lại, phải mới toanh không dính một hạt bụi, và chiếc khăn bà chủ vắt ở tay để lau qua chiếc chén trước khi rót trà vào, thật trắng tinh khôi...

Khách dùng trà tại Trà thất ăn mặc khiêm nhường. Trà đạo không chấp nhận sự kiêu sa. Tất cả mọi người bất luận sang hèn, ai cũng như ai khi vào Trà thất phải cúi đầu, khom lưng mới bước qua được cái cửa thấp và hẹp một cách cố tình. Người uống trà giữ tâm hồn thanh tịnh. Mọi sự bức xúc bon chen đời thường, xin hẵng gác lại bên ngoài cánh cửa hẹp kia.

Tôi nhớ một lần cùng mấy anh em đến thăm một di tích lịch sử có tên là Kim Các Tự (Kinkaku-Ji) ở cố đô Kyoto. Một ngôi chùa cổ cao đến ba tầng xây dựng từ thế kỉ 14, hai tầng trên mái dát toàn vàng lá. Người bạn Nhật trỏ một ngôi nhà thấp nhỏ sơ sài khuất dưới tán lá xanh xa xa bên hồ nước yên bình. “Một Trà thất nổi tiếng từ xưa đấy”, anh giới thiệu. Bạn tôi lần đầu đến Nhật, hăm hở: “Chúng ta tạt vào đấy một lát để dùng trà có được không anh em?”.

Người hướng dẫn băn khoăn: “Thưởng thức trà phải vào lúc công việc cùng con người đều thư nhàn. Mà chương trình của quý vị bề bộn thế này...”. Nghe nói thực hành một buổi Trà đạo đầy đủ nghi thức, bắt đầu từ thưởng ngoạn trà nhạt (usucha) rồi sang trà đậm (koicha) kéo dài cả ba bốn tiếng đồng hồ. Đơn giản nhất cũng không dưới nửa giờ.

Tôi từng được dăm ba lần thưởng ngoạn Trà đạo, hoặc ở Nhật Bản hoặc ngay tại Việt Nam, song chưa lần nào để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc bằng buổi dùng trà xế chiều hôm ấy tại một Trà thất ở cố đô Kyoto, cách đây đã lâu rồi. Xuống xe, đi dạo trong khu vườn mênh mông tĩnh lặng nghe nói xưa kia là của các vị shogôn (tướng quân) nay dùng làm công viên, thoạt tiên khách được mời dừng chân tại một ngôi nhà lớn. Người phục vụ mang cho mỗi vị một đôi dép, và mời mọi người bỏ bớt áo ngoài, tháo luôn cà vạt, để vận vào người tấm áo chùng thâm phủ tận gót chân. Nán lát nữa cho tâm hồn thật thư giãn, chúng tôi lững thững sang Trà thất trên con đường rải sỏi. Tới đây bỏ dép lại, chân trần bước vào ngồi lên những chiếc gối đặt ngay trên sàn gỗ mộc. Hai phụ nữ mặc kimônô xuất hiện, cúi chào và lặng lẽ làm công việc chuẩn bị. Trà thất lúc này hoàn toàn tĩnh lặng. Khách, chủ không ai chuyện trò, cần lắm cũng chỉ thì thầm trao đổi riêng với nhau.

Trước khi vào Trà thất, chúng tôi đã được bạn hướng dẫn sơ qua. Uống trà có hai cách. Hoặc chỉ một lần pha mời chung cả đoàn (thường không quá năm người). Khách lần lượt dùng trà chung một cái chén. Hoặc mỗi khách một chén riêng, và như vậy cứ sau một người uống, chủ nhân lại sẽ pha một ấm trà khác. Mùa hè dùng chén nông cho chóng nguội. Mùa đông chén sâu hơn.... Đến lượt mình, khi bà chủ trịnh trọng nâng chén trà mang lại, tôi nghiêng đầu tỏ lòng cảm tạ, rồi hai bàn tay khụm lại như thể vốc nước, đưa ra phía trước. Bà cung kính đặt chén trà vào lòng tay khách. Cái chén tôi dùng chiều hôm ấy làm bằng gốm dày, hơi nặng và không có quai, tròn trĩnh lọt gọn trong đôi bàn tay khum. Dù trà vừa pha, tôi chỉ cảm thấy âm ấm nơi tay. Nước trà xanh màu xanh ngọc lục, chút trà vụn ở đáy càng làm cho nước vốn đã sánh càng sánh thêm lên trên lớp men sâu. Chờ tí trà lợn cợn lắng hẳn, tôi nhẹ nhàng xoay cái chén đúng một vòng, rồi trân trọng kề lên môi nhấp từng ngụm nhỏ, đầu hơi gật, hàm ý ngợi khen. Bà chủ vẫn lịch sự chờ trước mặt trong tư thế quỳ. Gần cạn chén, để lại chút nước và bột chè lắng trong chén, tôi nghiêng đầu hai tay nâng chén lễ phép trao trả nữ chủ nhân.

Dù hoàn toàn không sành ẩm thực, tôi vẫn cảm nhận được trọn vẹn chất trà nguyên sơ đượm mùi thảo mộc tự nhiên như còn mang theo nắng gió núi đồi. Chè tịnh không lẫn chất tạp hoặc ướp bất kì hương liệu nào. Vị trà hơi chát, đậm đà mà êm ngọt, để lại khá lâu nơi cổ họng hậu vị khó quên...

2008

CÁCH MỘT MÁI CHÈO

Đáp xuống đất nước Mianma (trước là Miến Điện) trong ánh chiều vàng thân thuộc như nắng quê hương, tự dưng hai câu thơ Thanh Hải hiện về trong tâm trí tôi:

Cách nhau chỉ một mái chèo

Mà đi trăm núi vạn đèo tới đây…

Thanh Hải đã thốt ra câu đó khi anh đứng ở đầu cầu Hiền Lương nhìn con sông bến Hải chia cắt, ngóng về phía Nam. Quê anh ở Thừa Thiên, cách Vĩnh Linh, Quảng Trị có một thôi đường, vậy mà để tới được bờ sông, anh đã phải vòng vèo qua mấy nước. Để từ Hà Nội tới được Yangon, tôi cũng phải chờ đợi bao năm.

*

Thủ đô cũ Yangon (trước gọi là Rangoon) của Mianma gần Hà Nội lắm. Chỉ một tiếng rưỡi đồng hồ trên máy bay loại nhỏ. Tôi ước chừng, có lẽ vừa bằng chặng đường Hà Nội - Quy Nhơn. Mai đây, theo quy luật thương trường, khi hành khách đông lên, Hàng không Việt Nam dùng loại tàu lớn, bay nhanh hơn và tăng thêm chuyến thì càng gần gũi xiết bao.

Mianma gần ta lắm, gần về cảnh quan, gần về phong tục, tập quán, tín ngưỡng, gần về lịch sử. Và trước hết là về tình cảm con người. Khi máy bay giảm độ cao chuẩn bị đáp xuống, nhìn qua cửa sổ thấy từ những đồng lúa vừa thu hoạch, nhiều cột khói nhẹ lửng lơ bay, lòng bỗng tự hỏi có phải là nông dân đang gom rạ đốt, chuẩn bị cho mùa sau? Trên con đường từ Yangon về cố đô Bago cách chừng tám mươi kilômét, thỉnh thoảng gặp hai bên đường mấy chiếc lều tre lá tều tào bày bán những dãy, những chồng dưa hấu núc ních quả xanh màu ngọc, tôi ngỡ mình đang đi trên quốc lộ 1 qua vùng Phan Rang, Phan Thiết. Chúng tôi rời Hà Nội vào đợt rét đậm cuối mùa, đến đây, ban ngày nhiệt độ khá cao song khô thoáng, về chiều gió biển thổi vào mát rượi - Yangon chỉ cách vịnh Andaman có ba mươi kilômét. Men theo xa lộ, những nhóm vài bốn nhà sư già, trẻ cẩn trọng ôm cái ang đồng trước ngực, đếm từng bước đi khất thực, tưởng mình vừa vào tới đồng bằng sông Cửu Long…

Có nhiều trùng hợp lịch sử giữa Việt Nam và Mianma. Hai nước cùng lập quốc khoảng đầu thiên niên kỉ I (tr. CN). Qua nhiều thay đổi vương triều, đến thế kỉ 14 cùng chịu họa Nguyên Mông. Thế kỉ 18, vào lúc anh hùng Nguyễn Huệ đại phá quân Tôn Sĩ Nghị thì nhân dân Mianma bốn lần đẩy lùi xâm lược Mãn Thanh. Sang thế kỉ 19, Mianma bị áp đặt vào đế chế Anh thì nước ta gánh ách đô hộ của thực dân Pháp. Cho đến khi biết không còn cách nào khác là trao trả độc lập cho Mianma, người Anh chia cắt nước này thành bảy vùng hành chính và lập bảy bang tự trị. Bảy vùng là địa bàn của người Bamar, dân tộc chiếm đa số (từ đó có tên nước gọi theo tiếng Anh là Burma, tiếng Pháp: Birmanie). Bảy bang là các dân tộc thiểu số, hợp với bảy vùng lãnh thổ thành Liên bang.

Lớp người cao tuổi nước ta còn nhớ, kháng chiến toàn quốc chống Pháp bùng nổ, đầu năm 1947, Trung ương và Chính phủ cách mạng dời lên chiến khu Việt Bắc, nước ta bị bao vây bốn mặt. Con đường duy nhất thông với thế giới bên ngoài là qua Miến Điện. Ta đặt Văn phòng đại diện ở thủ đô Rangoon (Yangon) do nhà hoạt động chính trị Trần Ngọc Danh, em trai cố Tổng Bí thư Trần Phú, làm trưởng đại diện. Thời miền Bắc chống Mỹ, bác sĩ nông học Lương Định Của được phép sang Nhật đặt mối quan hệ với Viện Cây lương thực và thực phẩm nơi ông học hành thành đạt, và tìm thăm gia đình bên vợ thất tán bởi chiến tranh, ông cũng từ Hà Nội sang Yangon trước, rồi từ đây mới có thể bay đến Hong Kong, Tokyo…

Về phần mình, qua cuộc đời nhiều xê dịch, tôi có cái vui đặt chân tới tất cả các châu lục trừ Nam Cực, mỗi châu lục ít nhất đôi ba lần. Vậy mà Mianma láng giềng gần gũi… Đương nhiên, vẫn có thể quá cảnh Thái Lan, Trung Quốc… để tới Yangon, song thật ngán ngẩm cảnh chen lấn đợi chờ thay, tàu nối chuyến hết sức phiền hà tại các sân bay quốc tế. Mới rồi, được tin Hàng không Việt Nam mở tuyến bay trực tiếp Hà Nội - Yangon và ngược lại, mỗi tuần tám chuyến đi về, tôi hăm hở đăng kí luôn.

*

Chuyến bay tôi đáp là chuyến thứ hai. Chuyến đầu dành cho các quan chức ta sang cùng nhà chức trách bạn dự lễ khai trương một sự kiện về ngoại giao kinh tế. Chuyến này, ngoài hành khách khá đông, Âu có, Á có, thêm đoàn doanh nhân các hãng lữ hành, trong đó có nhiều tổ chức bề thế như Vietnamtourist, Saigontourist, Viettravel... Các vị đi xem xét hiện trường, khảo sát các cung đường, khách sạn, nhà hàng, điểm nghỉ và mua sắm, vui chơi…, hình thành các “tua” du lịch. Tình cờ gặp Tổng Giám đốc Vietnam Airlines Phạm Ngọc Minh ở nơi làm thủ tục xuất cảnh. Anh đang chuyện trò với các doanh nhân. Một đường bay mới. Một cơ hội mới. Mở rộng những chuyến ngao du mới phù hợp quỹ thời gian của mọi người. Hơn thế, đường bay trở thành cái cầu mở ra triển vọng phát triển du lịch, kinh doanh, hợp tác, đầu tư hai chiều.

Chưa thể gọi Mianma là nước phát triển, cho dù tài nguyên rất phong phú. Một nước có đồng bằng rộng lớn, rừng núi nguyên sinh, cao nguyên đa dạng, diện tích rộng gấp hai lần nước ta, mà dân số chỉ bằng một nửa. Mianma là nước có mật độ dân cư thưa nhất lục địa Đông Nam Á. Trước chiến tranh, đất nước này đứng đầu thế giới về xuất khẩu lúa gạo, bỏ xa Thái Lan đằng sau. Gỗ teak của Miến Điện sớm chiếm lĩnh nhiều thị trường Âu, Á. Yangon cảnh quan kì thú, tuy nhiên nhìn bộ mặt thành phố qua các công trình dân sự, khó nói là thành phố đẹp. Cũng có một số công trình xây dựng thời trước, đậm đà phong cách kiến trúc châu Âu cuối thế kỉ 19, tập trung quanh Tòa Thị chính. Tiếc thay do khó khăn về kinh tế, không ít công trình xuống cấp, chẳng khác nào Hà Nội ta mấy chục năm về trước.

Tuy nhiên, về chùa chiền lăng tháp thì có thể khẳng định: không mấy nơi sánh bằng. Đâu đâu cũng rực rỡ vàng son. Giữa màu xanh bốn mùa cây cỏ, bên cạnh các nhà cửa rêu phong tàn tạ, hễ thấy rạng ngời một điểm sáng, cầm chắc đó là nơi thờ phụng hay hội điểm tâm linh. Vàng son lộng lẫy tỏa lên từ hàng trăm hàng nghìn ngọn tháp. Đến các cổng ra vào và những bức tường bao của mọi ngôi chùa đều nhất loạt rạng màu sơn tươi rói, tưởng chừng chưa bao giờ chịu dấu vết thời gian, cho dù nhiều cái đã hàng nghìn, hàng trăm năm tuổi. Dường như bao nhiêu của cải của nhân dân, của đất nước đều dồn tụ vào chùa chiền, bảo tháp, tượng ảnh linh thiêng hết mất rồi.

Trên đất nước Mianma, có ngôi chùa lừng danh thế giới, với ngọn tháp vàng hùng vĩ cao gần trăm mét, đứng bất kì đâu trong thành phố Yangon bốn triệu dân cũng có thể nhìn thấy, mang cái tên không thể nào khác là Chùa Vàng (Shwedagon Pagoda). Tại cố đô Bago, thủ phủ vùng Hạ Miến, tọa lạc ngôi Tượng Phật Nằm vĩ đại nhất hành tinh với nét mặt đẹp vô cùng thánh thiện yên bình của Đức Phật tổ: Chùa Phật Nằm (Kyaukhtagyi Pagoda). Tại cố đô khác là Bagan, thủ phủ vùng Thượng Miến, chẳng biết có từ bao giờ. Đền Dhamma Yan Gyi với quy mô đồ sộ và kiểu dáng độc đáo cho đến nay vẫn là một câu hỏi thách đố cho các nhà sử học. Càng tới gần các điểm tâm linh, càng chiêm ngưỡng sâu các chi tiết, càng ngỡ ngàng tới mức “kinh hoàng” trước công phu nghệ thuật và sự lộng lẫy giàu sang.

Chùa Vàng, theo truyền thuyết, đã có từ hai nghìn năm trăm năm. Các nhà khoa học ước lượng ngọn tháp được vương triều Môn xây dựng vào khoảng thế kỉ 6 trở về sau. Chùa phụng lưu tám sợi tóc của Đức Phật Thích Ca. Từng bị hư hỏng hoặc tàn phá nhiều lần, và cứ sau mỗi lần hư hại, chùa mới xây nên lại hoành tráng hơn. Có ông vua và bà chúa xuất gia cung hiến số vàng riêng, cân nặng bằng thể trọng mỗi người, dùng ốp mặt ngoài ngọn tháp. Ngày nay, đứng ở sân Chùa Vàng, ngước nhìn lên thấy rõ dưới ánh nắng nét ốp các tầm vàng hình chữ nhật. Thân tháp ốp tám nghìn sáu trăm tám mươi tám tấm, ngọn tháp mười lăm nghìn một trăm năm mươi ba tấm vàng ròng. Đỉnh tháp, mắt thường khó nhìn rõ, được trang hoàng bằng cả một kho báu: năm nghìn bốn trăm bốn mươi tám viên kim cương, hai nghìn ba trăm mười bảy viên hồng ngọc, bích ngọc; một nghìn không trăm sáu mươi lăm lục lạc vàng, và trên đỉnh cao chót vót là viên hạt xoàn bảy mươi sáu carat. Quây quần quanh tháp chính là hàng trăm chùa, tháp nhỏ hơn, mỗi cái là một công trình kiến trúc đặc sắc hài hòa trong tổng thể.

Cũng như khi vào mọi nơi thiêng liêng trên đất nước này, ai cũng phải tụt giày dép, tháo tất, đi chân trần cung kính khiêm nhường. Đông đúc mà không chen lấn, nhộn nhạo. Chắp tay đứng trước Phật đài, du khách thực sự cảm nhận vẻ thanh khiết, yên bình. Thời Mianma bị người Anh đô hộ, có lần bọn lính thực dân ngạo mạn mang giày đinh xộc vào chùa lùng bắt những người yêu nước. Sự hỗn láo ấy làm dấy lên một phong trào nhân dân căm phẫn phản kháng hết sức rầm rộ, buộc nhà cầm quyền Anh phải nhượng bộ, ra thông tri chính thức yêu cầu mọi người bất kể Á Âu, ai vào chùa cũng phải bỏ giày, tháo tất để bên ngoài.

Có nhiều du khách, song đông đảo nhất vẫn là những người dân ngày ngày vào đây hành lễ. Người Mianma theo Phật giáo Nam tông. Chiều chiều, các đoàn nam nữ thanh niên dàn hàng ngang, hai hàng cầm chổi đồng loạt quét bụi trên sân, hai hàng sau dùng que lau dấp nước ẩm cùng lúc lau nền. Các em thay nhau đi vòng quanh cái sân rộng, giữ cho sân chùa và các lối đi lúc nào cũng sạch bụi.

Chùa Phật Nằm ở cố đô Bago. Ngoài bức tượng Phật chính có mái che đỡ bằng những trụ thép vững như cột điện, trong chùa còn nhiều điện thờ. Phía bên phải, cách một hành lang, là nơi thờ các sư tổ, tượng đặt trong khám, mỗi vị một dáng song đều mang vẻ trầm ngâm suy tưởng. Theo sử sách, Chùa Phật Nằm xây từ thế kỉ 10, dưới triều vua Miga Depa. Bức tượng hiện nay có niên đại muộn hơn, mới được tôn tạo khoảng đầu thế kỉ 20. Do bản gốc thờ ngoài trời khó tránh sức tàn phá của nắng mưa nên đến thập niên 1960, người ta mở cuộc cung hiến toàn cầu phục tạo di tích. Tôn tạo được như ngày nay, đã tốn phí chừng bảy mươi ngàn đô la Mỹ - thời giá bấy giờ.

Tại Bago còn có Chùa Shwemawdaw, một trong những điểm được coi là thiêng liêng nhất nước. Tòa tháp cao một trăm mười bốn mét, cao hơn cả tháp Chùa Vàng ở Yangon, lại xây trên ngọn đồi, đứng cách xa thành phố mười cây số đã có thể nhìn thấy đỉnh tháp nổi lên như nét nhấn trong bức tranh toàn cảnh.

Không mấy xa Tượng Phật Nằm chùa Kyaukhatagyi, còn có một bức Tượng Phật Nằm ngoài trời, tọa lạc cạnh con đường chính nối với Yangon. Nếu tượng trong nhà toát lên vẻ cổ kính thâm trầm, lộng lẫy vàng son ngọc báu pha lê thì Tượng Phật Nằm lộ thiên suốt ngày rạng rỡ nắng, ngời ngợi màu son tươi mới và những hoa văn, họa tiết li lì nơi gan bàn chân Đức Phật.

Tại Bago còn có Cung Kambozathadi, xây từ thế kỉ 16. Ngoài những công trình trên mặt đất, các nhà khảo cổ học đã khai quật ở đây vết tích nhiều công trình xưa. Chạy dọc theo con đường chính dẫn vào điện, có thể thấy dấu vết nền móng bức tường thành dài. Trước cổng điện, di tích một công trình xây dựng với những móng nền gạch, chân cột đá, cột nhà gỗ cháy thành than… Tôi tưởng tượng nơi đây giành cho đội bảo vệ cung cư trú. Điện Kambozathadi gây ấn tượng bởi quy mô rộng lớn và sự kì diệu lộng lẫy của các công trình, cho dù khó tránh khỏi ít nhiều phôi pha màu theo thời gian.

Cũng như ở mọi nơi thường xuyên đông người hành hương và khách du lịch, thành phố Yangon có lắm điểm mua sắm từ hàng cao cấp đến phổ thông. Chợ lớn Bogyoke (tên cũ là Scott’s Market - lấy tên một người Anh) bán nhiều sản phẩm địa phương, từ đá quý đến hàng thủ công, may mặc. Sản phẩm sơn mài, đồ gỗ chạm khắc… cho thấy rõ tài hoa và cần cù của người thợ thủ công Miến. Giá cả phải chăng. Đã vào đây, thật khó cưỡng lại ham muốn mang về một vật kỉ niệm. Ai muốn dùng vàng bạc, đá quý, kim cương thì vào cơ sở của nhà nước: VES Gems Jewels, bảo đảm thứ thiệt…

Do điều kiện của Mianma, đường phố tuyệt không thấy cảnh kẹt xe. Yangon có khá nhiều phương tiện di chuyển công cộng, nhiều nhất là xe taxi. Hầu như không nhìn thấy xe gắn máy. Trên chặng đường dài tám mươi kilômét từ Yangon đến Bago, tôi chỉ gặp lác đác mươi chiếc Honda. Sân bay Yangon lớn, đẹp và khá hiện đại. Do hoàn cảnh đất nước, tạm thời thưa thớt các chuyến bay. Khi đến cũng như khi rời sân bay quốc tế, ngoài chuyến của Vietnam Airlines, chỉ thấy hai chuyến bay khác thông thương với nước ngoài. Sự thiệt thòi của nước sở tại âu cũng là cái thoải mái cho khách du lịch. Vietnam Airlines quả đã kịp thời nắm bắt cơ hội.

*

Tôi về đến nhà. Bà xã là người mấy năm nay chuyên cản trở chuyện chồng vi vu nước ngoài, cười cười ra đón:

- Thế nào, thú vị lắm? Có bõ cái công làm một chuyến đi xa?

- Bõ quá đi chứ. Còn hơn thế. Nhiều nơi đã có dịp tới đâu. Tôi còn sẽ trở lại Mianma, cùng với bà…

2010

Table of Contents

- Bên mộ vua Tần

- Nhà báo Phan Quang

- LỜI NÓI ĐẦU

- MUÔN DẶM TRƯỜNG THÀNH

- TÂY HỒ MÙA THU

- NHÀ CŨ LỖ TẤN

- TRIỀU SÔNG TIỀN ĐƯỜNG

- MỘT THỜI CHƯA XA

- TÍN HIỆU THƯỢNG HẢI

- ĐƯỜNG VÀO ĐẤT THỤC

- HÀNH HƯƠNG

- CHUYỆN NGÀI ĐẠI SỨ KỂ

- HOÀNG ĐẾ CUỐI CÙNG

- CUỘC TRƯỜNG CHINH CỦA BẢO VẬT

- BÃO CÁT QUA ĐI, NẮNG XUÂN LẠI ĐẸP

- TRẦM NGÂM BÊN MỘ VUA TẦN

- THIẾP LAN ĐÌNH

- TIẾNG TRỐNG ĐIỆN THIÊN HOÀNG

- CÁC NÀNG GEISHA

- CHÉN TRÀ CHỐN CỐ ĐÔ

- CÁCH MỘT MÁI CHÈO

- Bìa sau

Table of Contents

Bên mộ vua Tần

Nhà báo Phan Quang

LỜI NÓI ĐẦU

MUÔN DẶM TRƯỜNG THÀNH

TÂY HỒ MÙA THU

NHÀ CŨ LỖ TẤN

TRIỀU SÔNG TIỀN ĐƯỜNG

MỘT THỜI CHƯA XA

TÍN HIỆU THƯỢNG HẢI

ĐƯỜNG VÀO ĐẤT THỤC

HÀNH HƯƠNG

CHUYỆN NGÀI ĐẠI SỨ KỂ

HOÀNG ĐẾ CUỐI CÙNG

CUỘC TRƯỜNG CHINH CỦA BẢO VẬT

BÃO CÁT QUA ĐI, NẮNG XUÂN LẠI ĐẸP

TRẦM NGÂM BÊN MỘ VUA TẦN

THIẾP LAN ĐÌNH

TIẾNG TRỐNG ĐIỆN THIÊN HOÀNG

CÁC NÀNG GEISHA

CHÉN TRÀ CHỐN CỐ ĐÔ

CÁCH MỘT MÁI CHÈO

Bìa sau